Әйтеке би ескерткіші
Тарихи мәлімет Байбекұлы Әйтеке би — қазақ халқының бірлігін нығайтуға зор үлес қосқан көрнекті мемлекет және қоғам қайраткері, атақты би, шешен, Кіші жүздің төбе биі. Ол 1644–1700 жылдары өмір сүрген тарихи тұлға ретінде қазақтың дәстүрлі құқықтық мәдениетінде ерекше орын алады.
Әйтеке би Әз Тәуке хан тұсындағы Билер кеңесінің мүшесі болып, қазақ қоғамындағы елдік, бірлік, әділдік және құқықтық тәртіп мәселелеріне белсенді араласқан. Ол Төле би және Қазыбек бимен қатар қазақ халқының атақты үш биінің бірі ретінде кеңінен танылады.
Тарихи деректерде Әйтеке би «Жеті Жарғы» заңдар жинағын қалыптастыруға қатысқан тұлғалардың бірі ретінде аталады. Сондықтан оның есімі қазақ мемлекеттілігінің құқықтық негіздерімен, әділ билік дәстүрімен және ел ішіндегі татулықты сақтаумен тығыз байланысты.
Ескерткіштің сипаттамасы: Әйтеке биге арналған ескерткіш 2008 жылы Ақтөбе қаласында, Т. Ахтанов көшесінде, қала әкімдігі ғимаратының алдында орнатылған. Қоладан құйылған мүсінде Әйтеке би қазақ билеріне тән мол пішілген шапан мен құндыз бөрік киіп бейнеленген.
Оң қолында Тәуке хан дәуіріндегі «Жеті Жарғы» заңдар жинағының мәтінін ұстап тұрған бейнесі оның құқықтық дәстүрдегі орнын айқындайды. Бұл көркемдік шешім Әйтеке биді тек тарихи тұлға ретінде ғана емес, әділдік пен заң үстемдігінің символы ретінде де танытады.
Мүсіннің биіктігі — 4,25 м. Ескерткіш қызғылт гранитпен қапталған төрт сатылы тұғырға және төрт баспалдақты іргетасқа орнатылған. Тұғырдың жалпы биіктігі — 4,0 м. Монументтің салтанатты әрі жинақы композициясы Әйтеке бидің ел алдындағы беделін, даналығын және тарихи мәртебесін көркем түрде көрсетеді.
Ескерткіштің тарихи-мәдени маңызы
Әйтеке би ескерткіші — қазақ қоғамындағы әділ билік, шешендік өнер және құқықтық дәстүрді дәріптейтін маңызды монументтік өнер нысаны. Ол Ақтөбе қаласының тарихи-мәдени кеңістігінде елдік пен бірлікті, заң мен әділеттілікті еске салатын символдық орын ретінде қалыптасты.
Бұл ескерткіш қазақ тарихындағы билер институтының маңызын түсінуге мүмкіндік береді. Билер тек даулы мәселелерді шешуші ғана емес, ел бірлігін сақтаушы, қоғамдық тәртіпті реттеуші және мемлекеттілік дәстүрін жалғастырушы тұлғалар болды.
Ескерткіштің қала әкімдігі ғимаратының алдында орналасуы да ерекше мәнге ие. Бұл орын Әйтеке бидің әділ басқару, ел мүддесін қорғау және қоғамдық келісім идеяларымен сабақтасып жатыр.
Білесіз бе?
Әйтеке би қазақ тарихындағы атақты үш бидің бірі ретінде Төле би және Қазыбек бимен қатар аталады. Үш би бейнесі қазақ халқының құқықтық ойлау мәдениетінде әділдік, парасат және ел бірлігінің символына айналған.
Әйтеке бидің есімі «Жеті Жарғы» заңдар жинағымен тығыз байланысты. Бұл заңдар жүйесі қазақ қоғамындағы жер дауы, жесір дауы, құн дауы, ел ішіндегі тәртіп пен жауапкершілік мәселелерін реттеуге бағытталған маңызды құқықтық ескерткіш ретінде бағаланады.
Толығырақ оқу:- Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілерінің «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі. Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі:
- Қазақстан тарихы порталы e-history.kz. Әйтеке би туралы тарихи анықтама
- Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институты. Әйтеке би Байбекұлы туралы материал
