Есет батыр Көкіұлы ескерткіші
Тарихы
Есет Көкіұлы – XVII ғасырдың соңы мен XVIII ғасырдың бірінші жартысындағы қазақ тарихында батыр, қолбасшы, би және тархан ретінде танылған тұлға. Ол 1667 жылы дүниеге келген. Шежірелік деректер бойынша Кіші жүздің Жетіру бірлестігіне кіретін Тама руының Атамшал–Торым аталығынан шыққан. Әкесі Көкі де ел қорғаған батыр ретінде белгілі болған.
Есет батыр жастайынан әскери жорықтарға араласып, Еділ қалмақтары мен Жайық казактарынан төнген қауіпке қарсы күресте көзге түсті. XVII ғасырдың соңы мен XVIII ғасырдың басында оның беделі ру шеңберінен асып, Кіші жүз көлеміндегі ықпалды әскери-саяси тұлғалардың біріне айналды. 1710 жылғы Қарақұм құрылтайынан бастап Есет батырдың есімі жалпыұлттық мәселелерге араласқан қайраткерлер қатарында аталады. Осы кезеңнен 1748 жылға дейін ол Әбілқайыр ханмен бірге қазақ қоғамының саяси өміріне белсенді қатысқан.
1722 жылдан бастап Есет Көкіұлы Жетірудың аға биі ретінде аталады. Деректерде оның жоңғарларға қарсы шайқастарға қатысқаны, Аңырақай шайқасында Кіші жүз жасағының туын көтерген батырлардың бірі болғаны айтылады. Ол тек әскери жорықтарда ғана емес, қазақ-башқұрт, қазақ-қалмақ қатынастары мен Кіші жүздің ішкі саяси мәселелерінде де ықпалды тұлға болған.
1743 жылғы 3 шілдеде Есет Көкіұлына Ресей империясы тарапынан тархан атағы берілді. Ол Шақшақ Жәнібек батырдан кейін осындай мәртебе алған қазақтың беделді қайраткерлерінің бірі болды. Зерттеушілер тархандық мәртебенің берілуін Есет батырдың халық арасындағы жоғары беделімен және сол кезеңдегі Ресей империясының Кіші жүздегі саяси мүдделерімен байланыстырады.
Есет батырдың қайтыс болған жылына қатысты әдебиеттерде әртүрлі мәлімет кездеседі. Бұрынғы энциклопедиялық еңбектерде 1749 жыл көрсетілсе, кейінгі тарихи зерттеулер оның 1757 жылы қаза тапқанын алға тартады.
Есет Көкіұлының есімі Ақтөбе өңірінің тарихи жадында ерекше орын алады. Халық арасында ол батырлығымен қатар ел бірлігіне қызмет еткен би, тархан әрі қасиетті тұлға ретінде есте сақталған. Оның жерленген жеріндегі мемориалдық кешен де осы тарихи жадтың маңызды нысандарының бірі саналады.
2017 жылғы 11 қарашада Есет батыр Көкіұлының туғанына 350 жыл толуына орай Алға ауданының Бестамақ ауылында батырға арналған жаңа ескерткіш ашылды. Ескерткішті тұрғызуға жергілікті кәсіпкерлер қаржы бөліп, мүсінді Ерлан Пірімбетов жасаған. Ашылу салтанаты батырдың мерейтойына арналған ауқымды шаралар аясында өтті.
Сипаттамасы
Есет батыр Көкіұлының ескерткіші Ақтөбе облысы, Алға ауданы, Бестамақ ауылында, Есет батыр көшесінің бойында, Бестамақтан Алға қаласына бағыт алған автомобиль жолына жақын орналасқан.
Ескерткіш көтеріңкі жер бедеріне орналастырылып, монументке қарай баспалдақтар жүргізілген. Мұндай кеңістіктік шешім ат үстіндегі батыр бейнесінің алыстан анық көрінуіне мүмкіндік береді.
Композицияда Есет Көкіұлы ат үстінде бейнеленген. Батыр оң қолына ұзын найза, сол қолына қалқан ұстап тұр. Оның үстіндегі сауыт, беліндегі қылыш, садақ пен жебе әскери бейненің мазмұнын толықтырады. Мүсін қоладан құйылған.
Мүсін көпсатылы биік тұғырға орнатылған. Тұғыр бетоннан жасалып, гранит плиталармен қапталған. Алдыңғы бөлігіндегі қара гранит тақтаға «Есет Көкіұлы» деген жазу түсірілген. Тұғырдың жоспардағы өлшемдері шамамен 1,95 × 4,52 метр. Ескерткіш композициясының жалпы биіктігі 14,75 метрге жетеді.
Ескерткіш аумағы қоршалып, жанында зиярат етушілердің Құран оқып, батыр рухына тағзым етуіне арналған арнайы орын қарастырылған. Мүсіннің авторы – Ерлан Пірімбетов.
Ескерткіш 2020 жылы монументтік өнер құрылысы ретінде жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің қатарына енгізілді.
Сіз білесіз бе?
Есет Көкіұлына 1743 жылғы 3 шілдеде тархан атағы берілген. Ол Шақшақ Жәнібек батырдан кейін тархан мәртебесін иеленген беделді қазақ қайраткерлерінің бірі болды.
Есет батыр туралы тарихи мәліметтер Орынбор, Санкт-Петербург, Мәскеу, Алматы және Ташкент мұрағаттарындағы құжаттарда кездеседі. Оның есімі А.И. Тевкелевтің күнделіктері мен И.И. Неплюевтің жазбаларында да аталады.
Есет батырдың қайтыс болған жылы ұзақ уақыт бойы 1749 жыл деп көрсетіліп келді. Кейінгі зерттеулерде оның 1757 жылы қаза тапқаны жөніндегі тұжырым ұсынылған.
Ескерткіш 2017 жылы батырдың 350 жылдығына орай ашылды. Оның құрылысына жергілікті кәсіпкерлер қаржы бөлген.
Бұл қызықты
Есет батырдың тарихи бейнесі тек әскери ерлігімен шектелмейді. Деректерде ол Жетірудың аға биі, Әбілқайыр хан дәуіріндегі ықпалды саяси қайраткер және халық арасында үлкен беделге ие тұлға ретінде көрінеді. XVIII ғасырдағы жазба деректерде оның есімінің хан, сұлтан және батырлармен қатар жиі аталуы осы қоғамдық беделінің ауқымын көрсетеді.
Есет батыр халық жадында қасиетті тұлға ретінде де сақталған. Оның бейітіне адамдар арнайы барып, рухына Құран бағыштап, тағзым ету дәстүрі қалыптасқан. Өлкеде тараған ауызша дәстүрде Есет батырдың есімі Бекет атамен қатар аталады. Мұндай мәліметтерді тарихи құжаттан гөрі халықтық тарихи жад пен рухани дәстүрдің көрінісі ретінде қабылдаған жөн.
Батырдың жерленген жеріндегі мемориалдық кешен аумағында 2013 жылы шағын музей ұйымдастырылған. Музейде Есет батырдың серіктері мен ұрпақтарына қатысты мәліметтер берілген. Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейінде XVIII ғасырға жатқызылатын, Есет батырға тиесілі деп саналатын кіреуке сауыт сақталған, ал оның көшірмесі мемориалдық кешендегі музейге қойылған.
Осылайша Бестамақтағы 2017 жылғы монумент, батырдың жерленген жеріндегі мемориалдық кешен және музей бір-бірін толықтырып, Есет Көкіұлы туралы тарихи жадтың бірнеше қабатын қалыптастырады.
Неліктен бұл ескерткіш маңызды?
Есет батыр Көкіұлының ескерткіші – XVIII ғасырдағы қазақ қоғамының әскери және саяси тарихымен тікелей байланысты тұлғаны ұлықтайтын монумент.
Есет Көкіұлының өмірі қазақ даласы үшін аса күрделі кезеңге сәйкес келді. Жоңғар шапқыншылығы, Еділ қалмақтарымен және Жайық казактарымен болған қақтығыстар, Ресей империясымен қарым-қатынастың жаңа кезеңге өтуі Кіші жүздегі саяси жағдайды түбегейлі өзгертті. Осындай жағдайда Есет батыр әскери қолбасшы ғана емес, би және саяси бедел иесі ретінде де көрінді.
Ескерткіштегі ат үстіндегі батыр бейнесі оның жауынгерлік қызметін алдыңғы орынға шығарады. Найза, қалқан, сауыт, қылыш пен садақ секілді элементтер XVIII ғасырдағы дала жауынгерінің жинақталған көркем образын қалыптастырады. Ал монументтің биік тұғырда және көтеріңкі жерде орналасуы тұлғаның тарихи маңызын кеңістіктік тұрғыдан айқындай түседі.
Ескерткіштің Бестамақта орнатылуы да кездейсоқ емес. Ақтөбе өңірінде Есет батырға қатысты тарихи орындар, оның жерленген жері, мемориалдық кешені және халық жадында сақталған дәстүрлер бар. Сондықтан бұл монумент жеке батырға арналған көркем туынды ғана емес, өңірдің XVIII ғасырдағы тарихын бүгінгі ұрпақпен байланыстыратын ескерткіш болып табылады.
Дереккөздер
Сағындықова А. «Есет батырдың 350 жылдығына орай ескерткіш ашылды» // ҚазАқпарат. 11 қараша 2017 жыл.
«Қазақ батырларының тағдыры. Есет Көкіұлы» // Қазақстан тарихы.
Дәрменұлы А. «Көкіұлы Есет батыр мемориалдық кешені» // DANAqaz. 2019.
