Әбидолла Биекеновтің ескерткіш-мүсіні

Тарихи мәлімет

Әбидолла Үмбетжанұлы Биекенов — қазақ құқық жүйесінің қалыптасу тарихында өзіндік орны бар мемлекет және қоғам қайраткері, заңгер, Ұлы Отан соғысының ардагері. Ол 1911 жылы Ақтөбе облысы, Шалқар ауданында дүниеге келген.

Жастық шағы XX ғасырдың аса күрделі кезеңдерімен — азамат соғысының салдары, ұжымдастыру, ашаршылық және кеңестік басқару жүйесінің қалыптасу жылдарымен тұспа-тұс келді. Осындай тарихи ортада қалыптасқан Әбидолла Биекенов еңбек жолын қоғамдық қызметтен бастап, кейін құқық саласына бет бұрды.

Ол теміржол мектебінде, Ақтөбедегі кеңес-партия мектебінде білім алды. 1930-жылдары Шалқар аудандық қоғамдық және баспасөз жұмыстарында қызмет атқарып, аудандық газетті ұйымдастыру ісіне араласты. Кейін Қарабұтақ аудандық партия комитетінде, сот жүйесінде, Шалқар және Жұрын аудандық соттарында, Ақтөбе облыстық сотында қызмет етті.

1939–1942 жылдары Қарағанды облыстық сотының төрағасы болды. 1942 жылы майданға аттанып, Белорусь майданында, Польша мен Германия жерлеріндегі әскери операцияларға қатысты. Соғыс кезінде екі рет жараланып, ерлігі үшін екі рет Қызыл Жұлдыз орденімен және бірнеше медальмен марапатталды.

Соғыстан кейін, 1946 жылы Әбидолла Биекенов Қазақ КСР Жоғарғы Сотының төрағасы қызметіне тағайындалды. Ол бұл жоғары лауазымға небәрі 35 жасында келіп, соғыстан кейінгі ауыр кезеңде сот жүйесін ұйымдастыру мен дамыту ісіне үлес қосты. Қысқа ғұмырына қарамастан, оның есімі Қазақстанның құқық және сот тарихында жарқын із қалдырған тұлғалардың бірі ретінде аталады.

Ескерткіштің сипаттамасы

Әбидолла Биекеновке арналған ескерткіш-мүсін Ақтөбе облыстық соты ғимаратының алдында орналасқан. Бұл орынның таңдалуы кездейсоқ емес: ескерткіш құқық саласына еңбегі сіңген тұлғаның кәсіби жолымен және сот жүйесінің тарихи сабақтастығымен тікелей байланысты.

Қоладан құйылған бюст қызғылт гранитпен қапталған екі қатарлы төртбұрыш пішінді стилобат пен екі қатарлы тұғырға орнатылған. Стилобаттың өлшемі — 5 х 5 метр, тұғырдың өлшемі — 0,60 х 0,72 метр. Ескерткіштің жалпы биіктігі — 3,22 метр.

Мүсіндік композицияда Ә. Биекеновтің салмақты, жинақы және ойлы бейнесі берілген. Бюст тұлғаның заңгерлік беделін, мемлекеттік қызметтегі жауапкершілігін және азаматтық ұстанымын көркем түрде жеткізеді. Гранит тұғыр мен қола мүсіннің үйлесімі ескерткішке ресми, сабырлы әрі салтанатты сипат береді.

Ескерткіштің ашылуы

Әбидолла Биекеновтің ескерткіш-мүсіні 2007 жылы салтанатты түрде ашылды. Ашылу рәсіміне облыстық және қалалық билік өкілдері, құқық қорғау органдарының қызметкерлері, мәдениет саласының мамандары, қала тұрғындары және қоғам өкілдері қатысты.

Бұл шара Ә. Биекеновтің құқық саласындағы еңбегін, мемлекет басқару ісіндегі жауапкершілігін және қоғам алдындағы қызметін еске алу мақсатында ұйымдастырылды. Кейінгі жылдары оның есімін ұлықтауға арналған еске алу шаралары, ғылыми-танымдық кездесулер мен салтанатты жиындар өткізіліп келеді.

2011 жылы Ақтөбеде Әбидолла Биекеновтің туғанына 100 жыл толуына арналған іс-шаралар ұйымдастырылды. Облыстық сот ғимаратында оның ескерткішіне гүл шоқтары қойылып, ғылыми-практикалық конференция өтті. Бұл оның есімі сот жүйесі мен өңір тарихында әлі де құрметпен аталатынын көрсетеді.

Неге бұл ескерткіш маңызды?

Бұл ескерткіш бір адамның ғана емес, Қазақстандағы құқықтық институттардың қалыптасу кезеңінің де белгісі ретінде маңызды. Әбидолла Биекеновтің өмір жолы ХХ ғасырдың күрделі тарихи үдерістерімен тығыз байланысты: ол баспасөзде, партиялық-ұйымдастыру қызметінде, сот жүйесінде, майданда және жоғары мемлекеттік лауазымда еңбек етті.

Оның тұлғасы құқық саласындағы кәсіби адалдықты, мемлекеттік қызметтегі жауапкершілікті және елге қызмет етудің үлгісін көрсетеді. Ақтөбе қаласының қоғамдық кеңістігінде орналасқан бұл ескерткіш тұрғындар мен қонақтарға өңірден шыққан заңгер, майдангер және мемлекет қайраткерінің өмірін таныстырады.

Ескерткіш жас ұрпақ үшін құқықтық мәдениет, әділдік, азаматтық борыш және тарихи жады туралы ой салатын маңызды нысан болып табылады. Бір сөзбен айтқанда, бұл жерде қола ғана емес, құқық тарихының салмағы тұр.

Ескерткішке қарағанда нені байқауға болады?

Ескерткішке назар салғанда ең алдымен мүсіннің жинақы әрі ресми сипаты көзге түседі. Бұл шешім Ә. Биекеновтің заңгер, сот жүйесінің жетекшісі және мемлекет қайраткері ретіндегі болмысын айқындайды.

Қола бюст пен гранит тұғырдың үйлесімі тұрақтылық, жауапкершілік және құқықтық тәртіп идеясын білдіреді. Тұғырдың қатаң геометриялық пішіні де сот жүйесіне тән салмақтылық пен әділдік ұғымдарымен үндеседі.

Ескерткіштің облыстық сот ғимаратының алдында орналасуы оның символдық мәнін күшейтеді: бұл — тұлға мен мекеменің, жеке еңбек пен қоғамдық институттың байланысын көрсететін кеңістік.

Білесіз бе?

Әбидолла Биекенов тек заңгер ғана емес, сонымен қатар баспасөз саласында да еңбек еткен. Ол 1930-жылдары Шалқар аудандық газетін ұйымдастыру жұмыстарына қатысып, алғашқы редакторлардың бірі ретінде аталады.

Ол Ұлы Отан соғысы жылдарында майданда болып, екі рет жараланған. Соғыстағы ерлігі үшін екі Қызыл Жұлдыз орденімен және бірнеше медальмен марапатталған.

Ә. Биекенов Қазақ КСР Жоғарғы Сотының төрағасы қызметіне 35 жасында келген. Қысқа ғұмырына қарамастан, ол Қазақстанның сот жүйесі тарихында айрықша орын алған тұлға ретінде есте қалды.

Толығырақ оқу

1. ҚазАқпарат. «Ақтөбеде ҚазКСР Жоғарғы сотының төрағасы Әбидолла Биекеновтің 100 жылдығы атап өтілуде»
2. Ақтөбе газеті. «Редактор, заңгер, майдангер Биекенов»
3. Ақтөбе газеті. «Ғасыр биігінде»
4. Ақтөбе газеті. «Жаңа атау: Әбидолла Биекенов көшесі»
5. Ақтөбе газеті. «Соғыстан сыр шерткен ескерткіштер»