Бөкенбай батыр ескерткіші

Тарихи мәлімет: Бөкенбай Қараұлы, тарихи деректерде Бөкенбай Қарабатырұлы деп те аталады, 1667 жылы қазіргі Ақтөбе өңірі аумағында дүниеге келген. Ол — XVIII ғасырдағы қазақ халқының жоңғар шапқыншылығына қарсы күресіндегі даңқты қолбасшылардың бірі, ел бірлігін сақтауға күш салған батыр, саясаткер және мемлекетшіл тұлға.

1710 жылы Қарақұм құрылтайында Бөкенбай батыр жоңғарларға қарсы күресте біріккен қазақ қолының Бас қолбасшысы болып сайланды. Бұл оқиға қазақ даласындағы әскери-саяси ұйымдасу тарихында ерекше орын алады. Бөкенбай батыр кейін Бұланты, Аңырақай, Қалмаққырылған шайқастарында қол бастап, ел қорғау жолында ерлігімен танылды.

Ол Әбілқайыр ханның сенімді серіктерінің бірі болып, XVIII ғасырдың алғашқы жартысындағы қазақ қоғамының саяси және әскери өмірінде маңызды рөл атқарды. 1742 жылы елінің бостандығы үшін болған шайқастардың бірінде қаза тапты. Бөкенбай батырдың есімі халық жадында елдік, ерлік және тәуелсіздік жолындағы күрестің символы ретінде сақталды.

Ескерткіштің ашылуы: Бөкенбай батыр ескерткіші 2019 жылғы 15 маусымда Ақтөбе қаласының 150 жылдық мерейтойына орай салтанатты түрде ашылды.

Ашылу рәсіміне Ақтөбе облысының әкімі Оңдасын Оразалин, мемлекет және қоғам қайраткерлері, зиялы қауым өкілдері, батырдың ұрпақтары, еңбек ардагерлері мен қала тұрғындары қатысты. Салтанатты шарада Бөкенбай батырдың қазақ халқының азаттығы мен жер тұтастығы жолындағы ерлігі ерекше атап өтілді.

Ескерткіштің сипаттамасы: Ескерткіште Бөкенбай батыр жылқы үстінде байрақ ұстап тұрған айбынды қолбасшы бейнесінде сомдалған. Ат үстіндегі мүсін батырдың жауынгерлік рухын, қолбасшылық беделін және елді соңынан ерте білген тарихи тұлға ретіндегі болмысын көрсетеді.

Мүсін бес қатарлы шеңбер табанның үстіне орнатылған. Шеңбердің жалпы ұзындығы — 41 метр. Тұғыры темір-бетоннан жасалған, ұзындығы — 8,8 метр, ені — 4,2 метр. Ескерткіштің артқы жағында ортағасырлық қамал стилінде орындалған барельеф орналасқан. Барельефтің ұзындығы — 37 метр, биіктігі — 6,6 метр.

Ескерткіш мүсінінің биіктігі — 5,98 метр. Тұғырының биіктігі — 5,4 метр. Екі қабатты баспалдақтың биіктігі — 2,7 метр. Ескерткіштің жалпы биіктігі — 13,98 метр.

Мүсінші: Ж. Жұбанқосов.

Мәдени-тарихи маңызы: Бөкенбай батыр ескерткіші — Ақтөбе қаласының тарихи-мәдени кеңістігіндегі елдік пен ерлік идеясын айқындайтын маңызды монументтердің бірі. Ол XVIII ғасырдағы қазақ халқының жоңғар шапқыншылығына қарсы күресін, ел бірлігін сақтау жолындағы күрделі кезеңді және батырлар институтының тарихи рөлін бейнелейді.

Ескерткіштің композициялық шешімі батыр тұлғасын тек әскери қолбасшы ретінде ғана емес, халықты ортақ мақсатқа жұмылдыра білген қайраткер ретінде көрсетеді. Ат үстіндегі мүсін, қолындағы байрақ және қамал стиліндегі барельеф — барлығы ел қорғау, ерлік, тұрақтылық және мемлекеттілік идеяларын көркем түрде жеткізеді.

Бұл нысан қала тұрғындары мен қонақтары үшін тарихи жадты жаңғыртатын, жас ұрпаққа отансүйгіштік пен туған жерге адалдық құндылықтарын дәріптейтін маңызды мәдени орын болып табылады.

Неге бұл ескерткіш маңызды?

Бөкенбай батыр ескерткіші қазақ тарихындағы ел тағдыры шешілген сын кезеңдерді еске салады. XVIII ғасырдың басында жоңғар қаупі күшейіп, қазақ қоғамы бірлік пен әскери ұйымдасуға мұқтаж болды. Осындай тарихи жағдайда Бөкенбай батырдың Бас қолбасшы ретінде танылуы оның жеке ерлігімен қатар, халық алдындағы беделін де көрсетеді.

Бұл ескерткіш бір адамның ғана емес, тұтас бір дәуірдің рухын бейнелейді. Ол ел қорғаған батырлардың ерлігін бүгінгі ұрпаққа жеткізіп, тәуелсіздіктің тарихи тамыры тереңде жатқанын көрсетеді.

Ескерткішке қарағанда нені байқауға болады?

Ең алдымен батырдың ат үстіндегі бейнесіне назар аударған жөн. Қазақ дүниетанымында ат — еркіндік, қозғалыс, жауынгерлік қуат және көшпелі өркениеттің символы.

Батырдың қолындағы байрақ елді бірлікке шақыруды, ортақ мақсат жолындағы күресті және қолбасшылық беделді білдіреді. Биік тұғыр мүсінге салтанат беріп, батыр тұлғасының тарихи маңызын күшейтеді.

Ескерткіштің артындағы қамал стиліндегі барельеф қорғаныс, ел шебі және әскери тарих идеясын бейнелейді. Бұл шешім Бөкенбай батырдың өмір жолын жеке ерлікпен ғана емес, халықтың азаттық үшін күресімен байланыстыра көрсетеді.

Білесіз бе?

Бөкенбай батыр 1710 жылғы Қарақұм құрылтайында біріккен қазақ қолының Бас қолбасшысы болып сайланған.

Ол Бұланты, Аңырақай және Қалмаққырылған шайқастарында жоңғарларға қарсы қол бастаған тарихи тұлғалардың бірі саналады.

Бөкенбай батыр Әбілқайыр ханның сенімді серіктерінің бірі болған.

Ескерткіш 2019 жылы Ақтөбе қаласының 150 жылдық мерейтойына орай ашылды.

Монументтің жалпы биіктігі 13,98 метрді құрайды.

Толығырақ оқу:

1. Әділет. Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі.
2. Қазақстан тарихы порталы. Бөкенбай Қараұлы.
3. ҚазАқпарат. Ақтөбеде Бөкенбай батырдың мемориалдық кешені ашылды.
4. Egemen Qazaqstan. Ақтөбеде Бөкенбай батырдың ескерткіші ашылды.
5. Ақтөбе газеті. Бөкенбай батырдың ескерткіші бой көтерді.