Есет Көтібарұлы ескерткіші

Тарихи мәлімет

Есет Көтібарұлы — XIX ғасырдағы қазақ халқының әйгілі батырларының бірі, би, ел басқарған тұлға және Ресей империясының отаршылдық саясатына қарсы ұлт-азаттық қозғалыстың жетекшісі. Ол 1803 жылы қазіргі Ақтөбе облысы, Шалқар ауданы аумағында, Шалқар көлінен шамамен 7–10 шақырым жердегі Ақши бойында дүниеге келген. 1889 жылы дүниеден өткен.

Есет батыр Кіші жүз құрамындағы Қабақ руының беделді тұлғасы болды. Ол ел ішінде батырлығымен ғана емес, билік айту қабілетімен, халықты ұйыстыра білген беделімен де танылды. 1838 жылы Жоламан Тіленшіұлымен бірге көтеріліске қатысып, Елек қорғанына жасалған шабуылдармен байланысты аталады.

XIX ғасырдың 40–50-жылдары Есет Көтібарұлы Арал теңізінің батыс жағалауы, Үлкен және Кіші Борсық құмдары, Мұғалжар таулары, Жем, Сағыз, Ырғыз, Елек, Ойыл және Қиыл өзендері бойындағы қазақтардың отаршылдық қысымға қарсы қозғалысында жетекші тұлғалардың бірі болды. Оның есімі Қоқан және Хиуа хандықтарының ықпалына қарсы әрекеттермен де байланысты айтылады.

Тарихи деректерде Есет Көтібарұлы халықтың азаттығы мен жер тұтастығы үшін күрескен қайраткер ретінде бағаланады. Оның өмір жолы XIX ғасырдағы қазақ қоғамының отарлық қысымға қарсы күресін, елдік мүддені қорғау жолындағы табандылығын және батырлар институтының тарихи рөлін айқын көрсетеді.

Ескерткіштің сипаттамасы

Есет Көтібарұлына арналған ескерткіш Ақтөбе қаласында, Д.Қонаев көшесі мен К.Нокин даңғылының қиылысында орналасқан. Монумент батырдың тарихи тұлғасын ат үстіндегі айбынды бейне арқылы көрсетеді.

Ескерткіш құрылымы сол қолына найза ұстаған Есет Көтібарұлының ат үстіндегі мүсіні мен тұғырдан тұрады. Ат үстіндегі батыр бейнесі көшпелі әскери мәдениеттегі еркіндік, батылдық және ел қорғау дәстүрін көркем түрде танытады.

Тұғыр цементтен құйылып, гранитпен қапталған. Тұғырдың ұзындығы — 8,8 метр, ені — 4,6 метр, биіктігі — 3,55 метр. Төрт қатарлы стилобаттың ұзындығы — 15 метр, ені — 10,8 метр, биіктігі — 0,5 метр. Мүсін мыстан құйылған, оның биіктігі — 5,45 метр. Ескерткіштің жалпы биіктігі — 9,5 метр.

Ескерткіштің авторы — ақтөбелік мүсінші Жеңіс Жұбанқосов. Монумент Есет батыр Көтібарұлы қоғамдық қорының қаражаты есебінен және ел азаматтарының қолдауымен орнатылды.

Ескерткіштің ашылуы

Есет Көтібарұлына арналған ескерткіш 2023 жылы Ақтөбе қаласында салтанатты түрде ашылды. Ашылу рәсіміне облыс басшылығы, батырдың ұрпақтары, қоғам қайраткерлері, зиялы қауым өкілдері және еліміздің өзге өңірлерінен келген қонақтар қатысты.

Ескерткіштің ашылуы Есет батырдың тарихи тұлғасын ұлықтау, XIX ғасырдағы ұлт-азаттық қозғалыстардың мәнін жас ұрпаққа жеткізу және тарихи жадты жаңғырту мақсатында ұйымдастырылды. Сол күні Ақтөбе қаласында «Есет Көтібарұлының басшылығымен ұлт-азаттық көтеріліс: алғышарттары, нәтижесі, тағылымы» тақырыбында республикалық ғылыми-теориялық конференция өтті.

Неге бұл ескерткіш маңызды?

Есет Көтібарұлына арналған бұл ескерткіш — XIX ғасырдағы ұлт-азаттық қозғалыстар тарихын қала кеңістігінде жаңғыртатын маңызды символдық нысан. Ол қазақ халқының отаршылдық қысымға қарсы күресін, жер мен еркіндік жолындағы табандылығын және батыр тұлғасының ұлттық тарихи санадағы орнын көрсетеді.

Ат үстіндегі батыр бейнесі көшпелі әскери мәдениеттің, еркіндік рухының және дала қоғамындағы көшбасшылық дәстүрдің көркем көрінісі ретінде қабылданады. Найза ұстаған Есет батыр бейнесі оның күрескерлік болмысын, ел қорғау жолындағы қайсарлығын және тарихи жауапкершілігін айқындайды.

Бұл ескерткіш Ақтөбе қаласының тұрғындары мен қонақтарына өңір тарихындағы маңызды тұлғалардың бірін таныстырады. Сонымен қатар ол жастарға отансүйгіштік, ерлік, әділдік және тарихи сананы құрметтеу құндылықтарын дәріптейтін мәдени орын ретінде қызмет етеді.

Ескерткішке қарағанда нені байқауға болады?

Ең алдымен батырдың ат үстіндегі бейнесіне назар аударған жөн. Қазақ монументтік өнерінде ат үстіндегі тұлға қозғалысты, еркіндікті және туған жерді қорғауға дайындықты білдіреді.

Сол қолындағы найза — батырлықтың, күрестің және ел қорғау міндетінің символы. Бұл деталь Есет Көтібарұлының тек тарихи тұлға ғана емес, отарлық қысымға қарсы тұрған азаттық қозғалысының жетекшілерінің бірі болғанын көркем түрде жеткізеді.

Биік тұғыр мен кең стилобат ескерткішке салтанатты сипат береді. Монументтің Д.Қонаев көшесі мен К.Нокин даңғылының қиылысында орналасуы оны қала кеңістігіндегі көрнекті тарихи-мәдени нысанға айналдырады.

Білесіз бе?

Есет Көтібарұлы мен Есет Көкіұлы — екі бөлек тарихи тұлға. Есет Көкіұлы XVIII ғасырда өмір сүрген Тама Есет тархан болса, бұл ескерткіш XIX ғасырда өмір сүрген Есет Көтібарұлына арналған.

Есет Көтібарұлының есімі «Айман-Шолпан» жырымен де байланысты айтылады. Бұл оның тарихи тұлға ғана емес, халық жадында сақталған эпикалық-мәдени бейне екенін көрсетеді.

XIX ғасырда Есет Көтібарұлы туралы деректерді қазақ даласына келген саяхатшылар, зерттеушілер мен әскери шенеуніктер жазып қалдырған. Бұл оның өз дәуірінде кеңінен танылған тұлға болғанын аңғартады.

Толығырақ оқу

1. Ақтөбе облысы әкімдігі. «Ақтөбеде ұлы Есет батыр Көтібарұлының еңселі ескерткіші ашылды»
2. ҚазАқпарат. «Ақтөбеде Есет батыр Көтібарұлына еңселі ескерткіш қойылды»
3. Ақтөбе газеті. «Ақтөбеде ұлы Есет батыр Көтібарұлының еңселі ескерткіші ашылды»
4. Egemen Qazaqstan. «Есет Көтібарұлы – Батыс зерттеуінде»
5. El.kz. «Есет батыр»