«Халық кеңесі» ескерткіш-белгісі

Тарихи мәлімет

«Халық кеңесі» ескерткіш-белгісі Сырым Датұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс тарихымен байланысты маңызды мемориалдық нысан болып табылады.

Сырым Датұлы 1753 жылы дүниеге келген. Ол Ресей империясының отарлау саясатына қарсы күрескен Кіші жүз қазақтары қозғалысының көрнекті басшысы, батыр, би әрі шешен ретінде ел тарихында ерекше орын алады. Сырым батырдың шыққан тегі — Кіші жүздің Байұлы бірлестігіне кіретін Байбақты руы. Ел ішінде әділдігімен, тапқырлығымен және шешендігімен танылып, жас кезінен «Бала би» атанған.

XVIII ғасырдың екінші жартысында Кіші жүз аумағында патша өкіметінің отарлық саясаты күшейіп, Жайық бойындағы казак әскерлерінің қысымы, жер мәселесі және хандық биліктің дағдарысы халық наразылығын туғызды. Осы тарихи жағдайда Сырым Датұлы бастаған қозғалыс елдің бірлігі мен жерін қорғауға бағытталды.

Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының мәліметі негізінде Ақтөбе қаласының батыс жағындағы Жіңішке өзені бойында 1785 жылы 21 қыркүйекте Қазақстан тарихындағы алғашқы «Халық кеңесі» құрылтайы өткендігі көрсетіледі. Бұл жиынға Қазақстанның батыс аймағын мекендеген елдің билері, батырлары, ру басы ақсақалдары қатысып, ел басқарудың далалық демократияға негізделген жаңа үлгісін ұсынған.

Ескерткіштің ашылуы

«Халық кеңесі» ескерткіш-белгісі 2020 жылғы 27 қазанда Ақтөбе қаласының іргесіндегі Жіңішке өзені бойында салтанатты түрде ашылды.

Ашылу рәсіміне облыс әкімінің орынбасары Мейрамбек Шермағанбет, ақын, Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының төрағасы Ұлықбек Есдәулет, белгілі жазушы, Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығының лауреаты Қажығали Мұханбетқалиұлының жұбайы Сұлуханым Ілиясова, зиялы қауым өкілдері, жергілікті билік өкілдері және қала тұрғындары қатысты.

Бұл тарихи орынға ескерткіш орнату бастамасын белгілі жазушы Қажығали Мұханбетқалиұлы көтерген. Оның «Тар кезең» тарихи романында Сырым Датұлы бастаған қозғалыс, отарлық қысымға қарсы күрес және Жіңішке өзені бойындағы «Халық кеңесі» құрылтайы көркем әрі тарихи негізде суреттеледі.

Ескерткіштің сипаттамасы

Ескерткіш тұтас гранит тастан тұрғызылған. Ол үш негізгі бөліктен тұрады: табан, тұғыр және тас белгі.

Тас белгіге орнатылған гранит тақтайшада: «Бұл жерде 1785 жылы 21 қыркүйекте Қазақстанның батыс аймағын мекен еткен елдің билері, батырлары, ру басы ақсақалдары жиылып, қазақ тарихында тұңғыш рет “Халық кеңесі” деп аталған құрылтай өткізді. Хандық биліктің дағдарысқа ұшырауына байланысты, ел басқарудың далалық демократияның негізінде жаңа үлгі ұсына білген бабаларға тағзым! Риза ұрпақ атынан. Ақтөбе облысының әкімдігі» деген жазу берілген.

Ескерткіштің табанымен есептегендегі жалпы биіктігі — 2,90 метр. Табанының өлшемі — 0,75 х 1,18 метр, биіктігі — 0,110 метр. Тұғырдың өлшемі — 0,60 х 0,70 метр, биіктігі — 0,45 метр. Тас белгінің өлшемі — 0,25 х 0,60 метр.

Мәдени-тарихи маңызы

«Халық кеңесі» ескерткіш-белгісі — қазақ қоғамындағы елдік кеңес, ортақ шешім қабылдау және далалық демократия дәстүрін еске салатын маңызды тарихи нысан.

Бұл ескерткіш Сырым Датұлы бастаған қозғалыстың тек қарулы қарсылық қана емес, сонымен қатар саяси ой, ел басқару және халықтық келісім іздеген күрделі тарихи үдеріс болғанын көрсетеді. 1785 жылғы құрылтай хандық биліктің дағдарысы тұсында ел ішіндегі беделді билер, батырлар мен ақсақалдардың бас қосып, халық тағдырына қатысты маңызды шешім қабылдауға ұмтылғанын айғақтайды.

Ескерткіш қазақ халқының еркіндікке, әділдікке және бірлікке ұмтылған тарихи жадын жаңғыртады. Ол қала тұрғындары мен қонақтарына Сырым Датұлы дәуіріндегі саяси оқиғаларды, халық кеңесінің мәнін және ұлттық мемлекеттілік идеясының тарихи тамырларын түсіндіретін мәдени-танымдық орын ретінде құнды.

Неге бұл ескерткіш маңызды?

Бұл ескерткіш Қазақстан тарихындағы халықтық кеңес құру дәстүрін, ел басқарудың кеңеске негізделген дала мәдениетін және Сырым Датұлы қозғалысының саяси мәнін көрсетеді.

«Халық кеңесі» — бір адамның ғана емес, тұтас елдің ортақ тағдыры талқыланған кеңес алаңы. Сондықтан бұл нысан қазақ қоғамындағы демократиялық ойлау, ел бірлігі және тарихи жауапкершілік ұғымдарын түсінуде ерекше мәнге ие.

Ескерткішке қарағанда нені байқауға болады?

Ең алдымен тас белгіге қашалған мәтінге назар аударған жөн. Онда 1785 жылғы құрылтайдың мәні, қатысушылары және тарихи орны нақты көрсетілген.

Гранит материал ескерткішке беріктік пен салмақтылық береді. Бұл — тарихи жадтың тұрақтылығын, өткенге құрметті және ұрпақ алдындағы жауапкершілікті білдіретін көркемдік шешім.

Ескерткіштің Жіңішке өзені бойында орналасуы да маңызды. Өйткені бұл кеңістік ел аузындағы тарихи деректер мен әдеби мұрада Сырым Датұлы бастаған «Халық кеңесі» құрылтайы өткен жер ретінде аталады.

Білесіз бе?

1785 жылғы «Халық кеңесі» құрылтайы Сырым Датұлы бастаған қозғалыстың саяси мазмұнын айқындаған маңызды оқиғалардың бірі ретінде бағаланады.

Бұл құрылтайда хандық биліктің дағдарысы, жер мәселесі, ел бірлігі және халықтың өзін-өзі басқару мәселелері көтерілген.

Қажығали Мұханбетқалиұлының «Тар кезең» романы Сырым Датұлы дәуіріндегі тарихи оқиғаларды көркем әдебиет арқылы кеңінен танытқан маңызды шығарма болып саналады.

Ескерткіш Жіңішке өзені бойында, Ақтөбе қаласынан Қобда бағытына шығатын жол маңында орналасқан.

Толығырақ оқу:

1. Ақтөбе газеті. «Халық кеңесі» ескерткіші ашылды.
2. Ruh.kz. Ақтөбеде бір аптада не істелді?
3. Aqtóbe TV. «Халық кеңесі» ескерткіш-белгісі қойылды.
4. Ақтөбе газеті. Ақтөбе Қажығалиын еске алды.
5. Қазақстан тарихы порталы. Сырым Датұлы бастаған көтеріліс.
6. Ана тілі газеті. Сырым Датұлы. Азаттық туын алғаш көтерген айбынды тұлға.