«Сартай батыр — жаужүрек мың бала» ескерткіші

Тарихи мәлімет

Сартай батыр Байжанұлы — шамамен 1711–1785 жылдары өмір сүрген қазақ батыры, би әрі ел қорғаған тарихи тұлға. Ол Кіші жүз құрамындағы Алшын тайпасының Шекті руы, Жақайым аймағының Бәйімбет аталығынан шыққан.

Сартай батырдың есімі жазба және әдеби деректерде кездеседі. Оның аты А. И. Левшиннің «Описание киргиз-кайсацких орд и степей» еңбегінде, А. И. Тевкелевтің күнделіктерінде, М. П. Вяткиннің «Сырым батыр» зерттеуінде аталады. Тевкелев күнделігінде 1732 жылғы 6 наурызда Сартай батырмен әңгімелескені жазылған. 1785 жылғы О. А. Игельстромның Кіші жүзді басқару жөніндегі реформасы тұсында Сартай батыр, Қаракөбек би және Мұратбек би Әлімұлы бірлестігін басқаруға қатысты тұлғалар қатарында көрсетіледі.

Сартай батырдың ерлігі халық жадында «жаужүрек мың бала» ұғымымен сақталған. Нұрмағамбет Қосжанұлының «Мың бала» немесе «Сартай батыр» дастанында жас Сартайдың мың баладан жасақ құрып, Әбілқайыр хан бастаған қазақ қолының құрамында жоңғар шапқыншылығына қарсы күрескені жырланады. Бұл шығарма үшін Нұрмағамбет Қосжанұлы кеңестік қуғын-сүргінге ұшырап, 1937 жылы жазықсыз атылды. Сондықтан Сартай батыр туралы тарихи жады ұзақ уақыт бойы ашық айтылмай, тек ел аузында, шежіре мен әдеби мұрада сақталып келді.

Ескерткіштің ашылуы

«Сартай батыр — жаужүрек мың бала» ескерткіш-белгісі 2023 жылғы 22 желтоқсанда Ақтөбе қаласында салтанатты түрде ашылды. Ескерткіш Ақтөбе қаласынан Хромтауға шығар тұстағы тасжол бойында, Жібек жолы тұрғын алабында орнатылды.

Ескерткіш Ақтөбе облысы әкімдігінің қолдауымен және «Сартай батыр — мың бала» қоғамдық қорының қаржыландыруымен бой көтерді. Ашылу рәсіміне зиялы қауым өкілдері, облыстық ардагерлер, іскер әйелдер кеңесінің мүшелері, Ақтөбе қалалық мәслихатының депутаттары, қоғам белсенділері және қала тұрғындары қатысты.

Салтанатты жиында Сартай батырдың ел қорғаудағы ерлігі, жас сарбаздарды ұйымдастыра білген көшбасшылық қасиеті және оның тарихи тұлға ретіндегі орны ерекше атап өтілді.

Ескерткіштің сипаттамасы

Ескерткіш тұғыры граниттен жасалып, негізгі композициясы мыстан горельеф үлгісінде орындалған. Горельефтік шешімде бейнелер жазықтықтан айқын шығып тұрады, бұл композицияға қозғалыс, тереңдік және батырлық рух береді.

Ескерткіш-белгі тұғырымен қоса есептегенде биіктігі — 9,5 метр, ені — 7,5 метр. Композиция симметриялық тәсілмен жасалған. Орталық бөлікте қолына найза ұстаған бас қолбасшы бейнесі орналасқан. Оның екі жағында төрт-төрттен атты сарбаздар бейнеленген. Сарбаздардың бірі — ат үстінде садақ ұстаған қыз бала бейнесінде сомдалған. Бұл шешім қазақ қоғамындағы ел қорғау ісіне ерлермен қатар әйелдердің де қатысқанын символдық тұрғыда көрсетеді.

Композициядағы әр сарбаздың қимылы әртүрлі берілген. Бұл ескерткішке динамика, жауынгерлік екпін және тарихи оқиғаның ширыққан рухын дарытады. Тудың ұзындығы — 4,5 метр.

Ескерткіш-белгінің авторы: мүсінші Әділ Бәйменов.

Мәдени-тарихи маңызы

«Сартай батыр — жаужүрек мың бала» ескерткіші қазақ халқының жоңғар шапқыншылығына қарсы күрес кезеңіндегі ерлік дәстүрін бейнелейтін маңызды монументтік нысан болып табылады.

Бұл ескерткіш бір ғана батырдың тұлғасын емес, ел басына күн туған шақта жас ұрпақтың да Отан қорғау ісіне жұмылғанын көрсетеді. Сартай батыр бейнесі арқылы батырлық, жауапкершілік, елдік сана және ұрпақтар сабақтастығы идеялары көркем түрде ашылады.

Монументтің горельефтік композициясы жас сарбаздардың жігерін, қолбасшының көшбасшылық қасиетін және халықтың бірлікке ұмтылған тарихи рухын бейнелейді. Сондықтан бұл ескерткіш Ақтөбе қаласының мәдени кеңістігінде ерлік пен отансүйгіштікті дәріптейтін маңызды символдық орын ретінде бағаланады.

Неге бұл ескерткіш маңызды?

Бұл ескерткіш жас ұрпаққа ел қорғау, батылдық, әділдік және тарихи жад құндылықтарын түсіндіреді. Сартай батырдың бейнесі қазақ тарихындағы батырлық дәстүрдің тек үлкен қолбасшылармен ғана емес, ел тағдырына ерте араласқан жас буынмен де байланысты екенін көрсетеді.

«Жаужүрек мың бала» ұғымы — ерлікке жастың кедергі емес екенін, Отанға қызмет ету рухының ұрпақтан ұрпаққа жалғасатынын білдіретін қуатты тарихи символ.

Ескерткішке қарағанда нені байқауға болады?

Ең алдымен орталықтағы найза ұстаған Сартай батыр бейнесіне назар аударған жөн. Ол қолбасшылықты, ел қорғау жолындағы табандылықты және жауынгерлік рухты білдіреді.

Екі қапталдағы атты сарбаздар композицияға қозғалыс пен кең тыныс береді. Әр сарбаздың қимылы әртүрлі сомдалуы — мың баланың бір мақсатқа жұмылғанымен, әрқайсысының жеке ерлік болмысын көрсететін көркемдік тәсіл.

Ат үстіндегі садақ ұстаған қыз баланың бейнесі ерекше мәнге ие. Ол қазақ тарихындағы ерлік дәстүрінде әйелдердің де орны бар екенін, елдік күрестің бүкіл халықтық сипат алғанын айқындайды.

Ұзын тудың бейнесі жеңіске ұмтылуды, елдік мұратты және еркіндік идеясын білдіреді.

Білесіз бе?

Сартай батыр туралы деректер тарихи еңбектерде де, халық ауыз әдебиетінде де кездеседі.

А. И. Тевкелевтің күнделігінде Сартай батырмен 1732 жылы кездескені жазылады.

Нұрмағамбет Қосжанұлының «Мың бала» дастанында Сартай батыр бастаған жас сарбаздардың ерлігі жырланады.

Дастан авторы Нұрмағамбет Қосжанұлы 1937 жылы саяси қуғын-сүргін құрбаны болды.

Ескерткіштің горельефтік композициясында тек бір батыр емес, тұтас сарбаздар тобы бейнеленген.

Толығырақ оқу:

1. Ақтөбе газеті. «Сартай батыр — мың бала» ескерткіші ашылды.
2. Диапазон. Памятник Сартай батыру и его воинам открыли в Актобе.
3. Ақтөбе газеті. Ел қорғаған Сартай батыр.
4. Ана тілі. Сартай батыр туралы тарихи деректер не дейді?