Түйетөбедегі 1930-1950 жылдардағы саяси қуғын-сүргін құрбандарына арналған ескерткіш-белгі

Тарихи мәлімет

«Түйетөбе» — Ақтөбе қаласының маңындағы саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алуға арналған қасиетті мемориалдық орындардың бірі. 1930–1950 жылдардағы тоталитарлық жүйе жылдары Қазақстанда мыңдаған адам жазықсыз қуғындалып, атылды, лагерьлерге айдалды, отбасылары ауыр тағдырды бастан кешірді.

Тарихшылардың деректері бойынша, 1930-жылдардағы саяси қуғын-сүргін кезінде Ақтөбе облысында 8 мыңнан астам адам қуғын-сүргінге ұшырап, олардың 2 мыңнан астамы ату жазасына кесілген. 1987 жылы Жаман Қарғалы өзені бойындағы мазарлар маңында жүргізілген зерттеу жұмыстары кезінде адам сүйектері табылып, олардың бірқатарында бас сүйектің желке тұсынан атылған оқ ізі байқалғаны айтылады. Осы деректер Түйетөбе аумағының саяси қуғын-сүргін құрбандары жерленген қасіретті орындардың бірі екенін айғақтайды.

Бүгінде Түйетөбе — тек тарихи орын ғана емес, жазықсыз құрбан болған азаматтардың рухына тағзым ететін, ел жадындағы ауыр кезеңді еске салатын мәдени-рухани кеңістік.

Ескерткіштің сипаттамасы

Ескерткіш-белгі стилобадтан, тұғырдан және монументтен тұрады. Монумент табиғи тастан жасалған. Оның бетіне қазақ және орыс тілдерінде саяси қуғын-сүргін құрбандарына арналған еске алу сөздері қашалып жазылған.

Тастағы негізгі жазулар:

«Жазықсыз жазаланғандар рухына тағзым»

«Жертвам репрессии 30–50-х годов от благодарных потомков. Смерть Ваша безвинна, память о Вас вечна»

Ескерткіштің көркемдік шешімі қарапайым әрі салмақты. Табиғи тас бейнесі уақыттың ауырлығын, халық жадындағы жараны және жазықсыз құрбан болғандардың үнсіз тағдырын білдіреді. Бұл жерде артық сән-салтанат жоқ: ескерткіштің басты күші — оның тарихи ақиқатты үнсіз жеткізуінде.

Ескерткіштің ашылуы

«Түйетөбе» обелиск-ескерткіші 1990 жылы саяси қуғын-сүргін құрбандарын мәңгі есте қалдыру мақсатында орнатылды. Содан бері бұл орын Ақтөбе өңіріндегі еске алу мәдениетінің маңызды нүктесіне айналды.

Жыл сайын 31 мамыр — Саяси қуғын-сүргін және ашаршылық құрбандарын еске алу күні қарсаңында Түйетөбе басында еске алу шаралары өткізіледі. Қуғын-сүргін құрбандарының ұрпақтары, қала тұрғындары, зиялы қауым өкілдері, жастар және жергілікті билік өкілдері осы жерге жиналып, жазықсыз атылған азаматтардың рухына тағзым етеді.

Неге бұл ескерткіш маңызды?

Бұл ескерткіш Қазақстан тарихындағы ең ауыр кезеңдердің бірін — саяси қуғын-сүргін жылдарын ұмытпауға шақырады. Түйетөбе адам тағдырының, тарихи әділеттіліктің және ұлттық жадының символы болып саналады.

Мемориал жазықсыз жапа шеккен азаматтардың есімін ұлықтау, кейінгі ұрпаққа тоталитарлық жүйенің зардаптарын түсіндіру және қоғамда адам құқығы, әділет, ар-ождан құндылықтарын дәріптеу үшін маңызды.

Түйетөбе — өткенге тағзым жасайтын ғана емес, болашаққа ой салатын орын. Мұнда келген адам тарихтың құрғақ дерек емес, нақты адамдардың тағдыры екенін сезінеді.

Ескерткішке қарағанда нені байқауға болады?

Ең алдымен, табиғи тастан жасалған монументтің қарапайым әрі ауыр әсер қалдыратын пішініне назар аударған жөн. Ол саяси қуғын-сүргін құрбандарының ауыр тағдырын, үнсіз қалған өмірлерін және халық жадындағы өшпес қасіретті бейнелейді.

Қазақ және орыс тілдеріндегі жазулар ескерткіштің барша жұртқа ортақ тарихи жады нысаны екенін көрсетеді. «Жазықсыз жазаланғандар рухына тағзым» деген сөздер бұл орынның негізгі мәнін айқын білдіреді: мұнда келушілер өткеннің қайғысын еске алып қана қоймай, жазықсыз құрбан болғандарға құрмет көрсетеді.

Білесіз бе?

Түйетөбе туралы деректер 1987 жылдан кейін кеңінен белгілі бола бастады. Сол кезде көктемгі су тасқыны кезінде жер бетіне шыққан адам сүйектері бұл аумақтың саяси қуғын-сүргін құрбандары жерленген орын болуы мүмкін екенін көрсетті.

Жергілікті естеліктерде Түйетөбеге жыл сайын қуғын-сүргін құрбандарының ұрпақтары келіп, ата-бабаларының рухына Құран бағыштайтыны айтылады. Кейбір отбасылар үшін бұл жер — тек мемориал емес, жоғалған туыстарын жоқтайтын, ұрпаққа аманат айтылатын қасиетті мекен.

Бүгінде Түйетөбе тарихи-мемориалдық кешені жастардың қатысуымен тазалық жұмыстары жүргізілетін, еске алу шаралары өтетін және қоғамдық тарихи сананы қалыптастыратын маңызды орындардың бірі болып отыр.

Толығырақ оқу

1. Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілерінің «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі. Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі
2. «Ақтөбе» газеті. «Тарихи орынды тазалады». «Түйетөбе» тарихи-мемориалдық кешені туралы материал
3. «Ақтөбе» газеті. «Түйетөбе — қасіретті жылдар жаңғырығы». Саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу туралы материал
4. «Ақтөбе» газеті. «Ақтөбеліктер саяси қуғын-сүргін және ашаршылық құрбандарын еске алды»
5. ҚазАқпарат. Түйетөбе мемориалында саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу туралы материал