Жаныс кесенесі
Тарихы
Жаныс кесенесі – XIX ғасырдың ортасына жататын қазақтың дәстүрлі мемориалдық сәулет өнерінің көрнекті ескерткіштерінің бірі. 1980 жылы жасалған ескерткіш паспортында кесенені халық шебері Мейірбек Жаныстың өзінің тапсырысы бойынша, оның көзі тірісінде салғаны көрсетілген. Кесенеде бес жерлеу орны болған [1].
Ескерткішті ғылыми тұрғыдан алғаш рет 1980 жылы Қазақ КСР Мәдениет министрлігінің «Казреставрация» бірлестігінің экспедициясы зерттеді. Экспедиция жұмысына С. Әжіғали жетекшілік етті. Кейін ғалым Жаныс кесенесін Арал-Каспий өңіріндегі көшпелілер сәулетіне арналған іргелі зерттеуіне енгізіп, оның архитектуралық ерекшеліктерін арнайы қарастырды [2].
1980 жылғы зерттеу кезінде кесене едәуір зақымданған күйде болған. Паспортта қабырғалардың кей бөліктері мен карнизінің бұзылғаны, сыртқы күмбездің зақымданғаны, күмбез төбесінің опырылғаны және интерьердегі жерлеу орындарының бүлінгені жазылған. Сол уақытта ескерткіште реставрациялық жұмыстар жүргізілмеген еді [1].
Кесенені қалпына келтіру мәселесі бірнеше онжылдық бойы көтеріліп, ақыры «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы аясында 2009 жылы реставрация жұмыстары басталды. Жоба үш жылға жоспарланып, жұмыстар 2011 жылы аяқталды. 2010 жылғы дерек бойынша, реставрациялық жобаны ескерткішті ұзақ жылдар зерттеген ғалымдар мен «Қазқайтажөндеу» мамандары бірлесіп әзірлеген және жоба техникалық кеңестің қарауынан өткен.
Ескерткіш сипаттамасы
Жаныс кесенесі орталықтанған композиция бойынша салынған сегіз қырлы құрылыс. Оның оңтүстік-батыс қырында тікбұрышты кіреберіс орналасқан. Негізгі сегіз қырлы көлемнің үстіне біртіндеп төрт қырлы және сегіз қырлы барабандар көтеріліп, құрылыс жоғары қарай жіңішкере түсетін пирамида тәрізді күмбезбен аяқталады [1].
Кесене қабырғалары саз ерітіндісіне қаланған күйдірілген кірпіштен тұрғызылған. С. Е. Әжіғалидың өлшемдік кестесінде Жаныс кесенесінде пайдаланылған кірпіштің өлшемі 35 × 16 × 8 см деп көрсетілген [2, 317-б.].
Кесененің ішкі құрылымы да күрделі. Негізгі кеңістікке аркалы өткел арқылы өтеді. Сегіз қырлы қабырғалардан күмбездің шеңберлі негізіне ауысу үш ярусты аркалар жүйесі арқылы шешілген. Күмбез астында радиалды бағытта орналасқан төрт жерлеу камерасы болған [1].
С. Е. Әжіғали кесененің архитектуралық композициясында көшпелі баспананың, әсіресе киіз үйдің құрылымдық бейнесімен сабақтастық бар екенін атап көрсетеді. Кейінгі анықтамалық материалдарда Жаныс тамы «сегіз қанатты киіз үй тәрізді кесене» ретінде сипатталған.
2009–2011 жылдардағы реставрация кезінде кесененің тарихи кірпіштеріне сәйкес материал табу ерекше қиындық туғызған. Алғашқы кезеңде Сауран сазынан дайындалған кірпіштердің түсі мен жергілікті климатқа төзімділігі көңілден шықпағандықтан, кейін Қобда сазы пайдаланылып, арнайы кірпіштер дайындалған. Мамандар тарихи құрылыстағы стандартты емес 35×18, 35×17 және 35×16 см тәрізді ірі кірпіш өлшемдерін қайталауға тырысқан.
Сіз білесіз бе?
Жаныс кесенесінің күмбезінде кезінде дөңгелек пішінді сәулеттік элемент болған. С. Е. Әжіғалидың 2002 жылғы еңбегінде жарияланған тарихи фотосуретте бұл бөлшек кесененің жанында жатқан күйінде көрсетіліп, «күмбезден түскен дөңгелек» ретінде сипатталған [2, 196-б.].
Ғалым мұндай дөңгелек пішінді элементтерді қазақ мемориалдық сәулетінде сақталған көне күн символикасымен байланыстырады. Жаныс кесенесінің күмбезіндегі дөңгелек те сол дәстүрдің мысалдарының бірі ретінде аталған [2, 417-б.].
Бұл қызықты
Жаныс кесенесін қалпына келтіру кезінде оның сыртқы келбетіне қатысты пікірталас туған. 2010 жылы жергілікті тұрғындар реставрациядан кейін күмбез пішіні мен кірпіш түсінің өзгергеніне алаңдаушылық білдірген. Жобаға жауапты мамандар, керісінше, кесененің бастапқы пішіні ұзақ жылдар бойы жел мен жауын әсерінен өзгергенін және жаңа жоба бұрынғы зерттеулер мен техникалық сараптама негізінде жасалғанын түсіндірген.
Реставрация барысында тарихи құрылыс технологиясын мүмкіндігінше сақтау көзделген. Мамандар кірпішті қолмен қалаған, ал жаңа кірпіштердің сапасы мен түсін бастапқы материалға жақындату үшін бірнеше рет тәжірибе жүргізген. 2010 жылғы мәлімет бойынша, жұмыстарға Фазыл Тұрсыметов жетекшілік еткен арнайы бригада қатысқан.
Жергілікті халық арасында кесене «Қызыл там» деген атаумен де белгілі. Уақыт өте келе Жаныс би мазары зиярат жасайтын орындардың біріне айналған.
Неліктен бұл ескерткіш маңызды?
Жаныс кесенесі XIX ғасырдағы қазақ мемориалдық сәулетінің құрылыс техникасын, кеңістік ұйымдастыру тәсілдерін және дәстүрлі дүниетаным белгілерін бір ескерткіш бойында сақтаған.
1980 жылғы ғылыми паспортта оның архитектурасында Солтүстік Арал маңының ортағасырлық сәулет дәстүрлерінің жалғастығы байқалатыны атап көрсетілген [1]. Сегіз қырлы композиция, сатыланып көтерілетін күмбез, күрделі аркалар жүйесі және күйдірілген кірпішті пайдалану жергілікті құрылыс мектебінің жоғары деңгейін танытады.
С. Е. Әжіғалидың зерттеулері кесененің мәдени мағынасын одан әрі тереңдетеді. Киіз үй құрылымымен үндес композициялық шешім мен күмбездегі күн символикасына байланысты дөңгелек элемент көшпелі дүниетанымның монументалды архитектурада көрініс тапқанын көрсетеді [2, 196, 417-бб.].
Сонымен қатар 2009–2011 жылдардағы реставрация тарихы Жаныс кесенесін тарихи ескерткішті ғылыми негізде қалпына келтірудің күрделі тәжірибесі ретінде де құнды етеді. Құрылыс материалының құрамын анықтау, тарихи кірпіш өлшемдерін қайталау және ескерткіштің бастапқы пішінін реконструкциялау төңірегіндегі ізденістер оның сақталуына бағытталған ауқымды жұмыстың бір бөлігі болды.
Жаныс кесенесі бүгінгі күні тек тарихи тұлғаның жерленген орны емес, қазақтың дәстүрлі сәулет өнері, көшпелі мәдениет пен XIX ғасырдағы құрылыс шеберлігін танытатын бірегей тарихи-мәдени мұра.
Дереккөздер
- Жаныс кесенесінің тарихи-мәдени ескерткіш паспорты. Қазақ КСР Мәдениет министрлігі. Құрастырушы: С. И. Ажигалиев. 29 қараша 1980 ж.
- Ажигали С. Е. Архитектура кочевников — феномен истории и культуры Евразии (памятники Арало-Каспийского региона). – Алматы: Научно-издательский центр «Ғылым», 2002. – 654 с. Жаныс кесенесіне қатысты: 196, 317, 417-бб.
- Базылқызы Г. «Жаныс би кесенесі: бұрын, қазір, ертең». Ақтөбе газеті. 4 қараша 2010 ж.
