Алмат тамы кесенесі

Тарихы

Алмат тамы кесенесі – XIX ғасырдың соңында тұрғызылған отбасылық мемориалдық құрылыс және Солтүстік Арал маңындағы қазақ сәулет өнерінің ерекше үлгілерінің бірі. Кесене тұрған шағын қорымның тарихы бұдан да ертерек, XIX ғасырдың 30-жылдарынан басталады. Мұнда алғаш жерленгендердің бірі Алматтың әкесі Тобаберген Киікбайұлы болған.

Кесене есімімен байланысты Алмат Тобабергенұлы XIX ғасырдағы Солтүстік Арал өңірінің қоғамдық өміріне араласқан ықпалды тұлға болды. Ғылыми және архивтік деректерге сүйенген зерттеулерде оның туған жылы көбіне 1804 жыл деп көрсетіледі. Қайтыс болған уақыты 1892 жыл деп қабылданғанымен, кей еңбектерде 1893 жыл деген нұсқа да кездеседі. Ал кейбір анықтамалық жарияланымдардағы 1805–1897 жылдары ғылыми зерттеулердегі деректермен сәйкес келмейді.

Алмат жас кезінен Ресей мен Бұхара арасындағы керуен саудасына араласып, жолбасшы ретінде танылған. 1833–1834 жылдары Неплюев әскери училищесінің оқытушысы, шығыстанушы Петр Демезонның Бұхараға барған сапарына қатысқаны құжаттармен расталады. Кейін Иван Виткевичтің сапарына да тартылған. Ресей әкімшілігінің құжаттарында ол «жолбасшы Алмат» немесе керуенбасы ретінде кездеседі.

Оның қызметі тек сауда керуендерімен шектелмеген. Алмат Ресей әкімшілігі мен даладағы саяси күштер арасындағы келіссөздерге қатысып, делдалдық міндеттер атқарған. Кенесары Қасымұлының жұбайы Күнімжанды қайтару мәселесіне байланысты поручик Герн бастаған миссия кезінде Кенесары мен орыс өкілдері арасындағы байланыстың бір бөлігі Алмат арқылы жүргізілгені архив құжаттарында жазылған.

XIX ғасырдың ортасында Алмат патшалық әкімшілік жүйесінде де қызмет атқарды. Ол Орынбор ведомствосындағы әкімшілік дистанциялардың бірін басқарды, кейін Қожакөл болысының басқарушысы болды. Сонымен қатар қазақ ауылдарының отырықшы тұрмыс элементтерін қабылдауына, тұрақты үйлер тұрғызуға, шаруашылықты жетілдіруге көңіл бөлген. 1848 жылы баласы Самұратқа арнап Аққұмда темір шатырлы, он екі бөлмелі ағаш үй салдырғаны туралы архивтік мәліметтер бар.

Алмат тамының салыну тарихына қатысты ең сенімді ғылыми тұжырымдар оны 1886–1888 жылдар шамасына жатқызады. 2022 жылғы арнайы тарихи-сәулеттік зерттеуде бұл мерзімнің отбасылық деректерге негізделетіні атап көрсетілген. Кесене Алматтың көзі тірісінде, үлкен ұлы Самұраттың тапсырысымен салынған. Құрылысты Қазалы–Қармақшы өңірінен шыққан халық шебері Жыға басқарған.

Кесене әуел бастан бір адамның қабірі емес, Алмат пен оның ұрпақтарына арналған әулеттік жерлеу орны ретінде жобаланған. Қызығы, мұнда алғаш Алматтың өзі емес, құрылыс жүріп жатқан кезде қайтыс болған ұлдары Қосмұрат пен Пірмақан жерленген. Ал кесенені салдыруға бастамашы болған Самұрат кейін Сырдария бойында, қазіргі Қызылорда облысындағы Байғожа станциясы маңында жерленді. Алмат 1892 жылы қайтыс болғаннан кейін өзі үшін дайындалған орталық сағанаға қойылды.

Алмат тамы XIX ғасырдың соңынан XX ғасырдың 60-жылдарына дейін әулеттік жерлеу орны қызметін атқарған. Ғылыми зерттеулерде кесене ішінде Алмат әулетінен жиырмадан астам адамның жерленгені көрсетіледі. Қорымның өзінде бұдан бөлек ондаған қабір мен ескі шикі кірпіш қоршаулар, құлпытастар сақталған.

Ескерткішті мамандар алғаш рет 1983 жылы Серік Әжіғали басқарған Батыс Қазақстан архитектуралық-өнертану экспедициясы кезінде кешенді зерттеді. Сол кезде кесененің өлшемдері алынып, фотосуреттері түсірілді, қорымдағы араб графикалы құлпытастар зерттелді. 1987 жылы жүргізілген келесі экспедиция барысында Алматтың немересі Рақи Махановтан кесене мен әулет тарихына қатысты этнографиялық деректер жазылып алынған.

Уақыт өте кесене қатты бұзылды: күмбездердің бір бөлігі құлап, қабырғалары мүжілді, қыш қаптамалары мен ішкі сәндік элементтері жоғалды. 1994 жылы қорым қоршалып, мұнда жерленген адамдардың есімдері көрсетілген мемориалдық тақта мен Алмат Тобабергенұлына арналған белгі орнатылды.

2019 жылдан бастап нысанды сақтау мәселесі мемлекеттік бағдарлама аясында қайта көтеріліп, 2020 жылы ғылыми-реставрациялық жоба дайындалды. 2022 жылғы археологиялық тазарту кезінде кесененің бұрын көмулі жатқан бөліктері, аркалы өтпелер мен сағаналар анықталды. Алғашқы реставрациялық шешімдердің кейбіріне зерттеушілер сын айтып, ескерткішті толық ғылыми зерттемей қалпына келтіру оның түпнұсқалық сипатына зиян келтіруі мүмкін екенін ескертті. Осыдан кейін қосымша архитектуралық зерттеулер мен ғылыми талқылаулар жүргізілді.

2022–2023 жылдары кесенеде қалпына келтіру жұмыстары жалғасты. 2024 жылы Алмат Тобабергенұлының туғанына 220 жыл толуына орай жаңғыртылған Алмат тамы көпшілікке таныстырылды.

Ескерткіш сипаттамасы

Алмат тамы — күрделі жоспарланған көп бөлмелі әулеттік кесене. Негізгі ғимараттың жоспары шамамен 12,7 × 12,1 метр. Қабырғалардың өзегіне шикі кірпіш қолданылып, сыртқы және маңызды ішкі бөліктері күйдірілген қызыл кірпішпен қапталған. Мұндай құрылыс тәсілі дәстүрлі дала сәулеті мен XIX ғасырдың соңындағы жаңа құрылыс технологияларының қатар қолданылғанын көрсетеді.

Кесененің құрылымы кіреберіс-зиаратхана бөлігінен, үлкен орталық жерлеу залынан және оған радиалды түрде жалғасқан бес жерлеу камерасынан тұрады. Орталық залға аркалы өткелдер арқылы өтеді. Залдың ортасында Алматтың сүйегі қойылған үлкен сегіз қырлы сағана орналасқан.

Кесененің бөлмелері мен күмбездерінің саны жөнінде көпшілік жарияланымдарда айырмашылық бар. Бірқатар материалдарда Алмат тамы «алты күмбезді» немесе «алты бөлмелі» ескерткіш ретінде сипатталады. Алайда 2022 жылы жүргізілген толық тарихи-сәулеттік зерттеу нысанның бастапқы құрылымында жеті кеңістік пен жеті күмбез болғанын көрсетеді: ең үлкен күмбез орталық залды, одан кейінгі күмбездер бес жерлеу камерасы мен кіреберістегі зиаратхананы жапқан. Сондықтан кесененің ғылыми тұрғыдан нақтыланған бастапқы келбетін жеті күмбезді құрылым ретінде сипаттау орынды.

Ғимараттың басты кеңістігі — диаметрі шамамен 6 метр болатын орталық зал. 1983 жылғы өлшеу кезінде оның сақталған биіктігі 6,5 метр болған. Залдың қабырғалары үш деңгейлі композициямен безендірілген. Ортаңғы бөлігінде ғаныштан жасалған сәндік фриз орналасып, оған ортасында көп сәулелі розеткалары бар жиырма бедерлі тақта орнатылған.

Орталық залды айнала орналасқан төрт шағын камера дөңгелек жоспарлы және көлемі жағынан бір-біріне ұқсас. Солтүстік-шығыстағы бесінші жерлеу камерасы олардан ірірек әрі сәулеттік безендірілуі күрделірек болған. Зерттеушілер оны бастапқыда Самұратқа арналған орын деп санайды.

Кесененің оңтүстік-батыс қасбеті ерекше сәнді жасалған. Мұнда қызыл күйдірілген кірпіштің мүмкіндіктері кең пайдаланылып, бедерлі қалау, пішінді кірпіштер, карниздер, аркалар мен ойықтар бір композицияға біріктірілген. Зерттеушілер бұл ерекшелікті XIX ғасырдың екінші жартысында таралған «кірпіш стилімен» байланыстырады. Сонымен бірге ескерткіштің жоспарлауында Солтүстік Арал мен Сырдария өңіріндегі көне мемориалдық сәулет дәстүрлерінің ықпалы байқалады.

Ғимараттың жоспарын талдаған зерттеушілер оның қарапайым өлшеммен тұрғызылмағанын анықтаған. Кесененің негізгі композициясы шартты түрде 15 × 15 метрлік шаршыға енгізілген алты жапырақты розетка тәрізді жүйеге бағынады. Бұл құрылыс басталғанға дейін белгілі бір масштабтағы жоспар немесе сызба жасалған болуы мүмкін деген болжамға негіз береді.

Алмат тамы жеке тұрған кесене ғана емес. Оның айналасында XIX ғасырдан бері қалыптасқан әулеттік қорым орналасқан. Мұнда ескі шикі кірпіш қоршаулар, құлпытастар, кейінгі кезеңдердің қабірлері мен мемориалдық құрылыстары бар. Сондықтан ескерткішті бір ғимараттан гөрі бірнеше ұрпақтың жерлеу тарихын сақтаған тұтас мемориалдық кеңістік ретінде қарастырған дұрыс.

Сіз білесіз бе?

• Алмат Тобабергенұлы 1834 жылғы Бұхара сапарынан кейін арнайы марапатталған. Петр Демезонның экспедициясына жолбасшылық еткені үшін Орынбор генерал-губернаторы Василий Перовский оған Анна лентасындағы күміс медаль мен қылыш табыстауды ұйғарған.
• Кесенеге алғаш жерленген адам Алмат болмаған. Құрылыс аяқталмай тұрып оның ұлдары Қосмұрат пен Пірмақан қайтыс болып, әулеттік кесенеге алғашқылардың бірі болып қойылған.
• Алмат тамы XX ғасырдың ортасына дейін өзінің бастапқы қызметін атқарған. Зерттеу деректерінде кесенеге XIX ғасырдың соңынан 1960-жылдарға дейін жиырмадан астам адам жерленгені айтылады.
• Кесененің кей жерлеу камераларының қабырғаларында Құран сүрелері болғаны туралы дерек сақталған. Мұны 1980-жылдары зерттеушілерге мәлімет берген жергілікті информаторлар жеткізген, бірақ жазулардың өзі толық сақталмаған.
• 1983 жылғы ғылыми фотосуреттер кейінгі реставрация үшін аса маңызды дерекке айналды. Сол кезде күмбездер мен қабырғалардың қазіргіге қарағанда көбірек бөлігі сақталғандықтан, ескі түсірілімдер жоғалған архитектуралық элементтерді қалпына келтіруге мүмкіндік берді.

Бұл қызықты

Бұхараға «Мырза Жафармен» сапар

1833 жылдың қарашасында Бұхараға бағыт алған керуендегі жолаушылардың бірі сырт көзге татар молдасы «Мырза Жафар» болып көрінді. Шын мәнінде ол Ресей үкіметінің тапсырмасымен шыққан шығыстанушы Петр Демезон еді. Оның мақсаты Бұхараның саяси жағдайы, саудасы мен жолдары туралы мәлімет жинау болатын.

Бұл сапардың жолбасшысы — жас Алмат Тобабергенұлы. Керуен бірнеше айлық қауіпті жолдан өтіп, 1834 жылдың маусымында қайтып келген. Осы сапар Алматтың кейінгі өміріне әсер етіп, оны Ресей әкімшілігі Орта Азия бағытындағы миссияларға жақсы таныс тәжірибелі жолбасшы ретінде бірнеше рет пайдаланған.

Кенесарының ордасына барған керуенбасы

Алматтың өмірі Ресей әкімшілігіне қызмет етумен ғана түсіндірілмейді. Оның далалық ортадағы беделі екі жақпен де сөйлесе алуына мүмкіндік берген.

Кенесары ханның жұбайы Күнімжанды тұтқыннан қайтару жөніндегі келіссөз кезінде поручик Герн ханмен тікелей кездесе алмаған. Архив құжаттарына қарағанда, Кенесары бірнеше сағат бойы Алматпен сөйлесіп, кейін орыс әкімшілігіне хаттарын сол арқылы жіберген. Бұл эпизод Алматтың XIX ғасырдағы дала дипломатиясында ресми лауазымнан бөлек, жеке бедел мен сенімнің қаншалықты маңызды болғанын көрсетеді.

Әулеттік кесенедегі өзгеше жерлеу тәртібі

Алмат тамының ішіндегі жерлеу тәсілі кәдімгі жеке қабірден өзгеше болған. Бір камераға кейін жаңа адам жерленген кезде бұрынғы адамның сүйектері бір шетке жинақталып, бос орынға кейінгі мәйіт қойылған.

Зерттеушілер мұндай ғұрыптан Оңтүстік Арал өңіріндегі өте көне жерлеу дәстүрлерін еске түсіретін белгілерді байқайды. Алайда оны белгілі бір ежелгі діннің тікелей жалғасы деп қабылдауға болмайды: ғылыми еңбекте тек құрылымдық ұқсастық туралы айтылады. 1987 жылы жазылған этнографиялық дерек бойынша, мұндай жерлеу тәртібі 1957 жылы да қолданылған.

«Алты күмбез» болып танылған жеті күмбез

Алмат тамы ұзақ уақыт бойы жарияланымдарда алты күмбезді кесене ретінде сипатталып келді. Мұның себебін түсіну қиын емес: ескерткіштің жоғарғы бөліктері қатты қирап, бастапқы көлемдік құрылымын көзбен анықтау мүмкін болмай қалған.

2022 жылғы архитектуралық өлшеулер мен реконструкция кесененің күрделірек болғанын көрсетті. Үлкен орталық күмбез, бес жерлеу камерасының күмбездері және ең аласа зиаратхана күмбезі қосылып, бастапқыда жеті күмбезден тұратын тұтас композиция жасаған. Қираған ғимарат тарихшыға кейде пазл секілді қызмет ұсынады, тек қорабындағы дайын суреті жоғалып кеткен.

Неліктен бұл ескерткіш маңызды?

Алмат тамының тарихи маңызы ең алдымен XIX ғасырдағы қазақ қоғамының бірнеше қырын бір нысаннан көруге мүмкіндік беруінде. Кесене артында тұрған Алмат Тобабергенұлының өмір жолы керуен саудасын, Ресей мен Орта Азия арасындағы қатынастарды, патшалық әкімшілік жүйесін, даладағы саяси келіссөздер мен XIX ғасырдағы әлеуметтік өзгерістерді өзара байланыстырады. Сондықтан бұл ескерткіш жеке адамның қабірі ғана емес, тұтас дәуірдің материалдық куәлігі ретінде құнды.

Сәулет тұрғысынан Алмат тамы Қазақстандағы дәстүрлі мемориалдық құрылыстың XIX ғасыр соңында қалай өзгергенін көрсетеді. Мұнда жергілікті шикі кірпіш құрылыс тәжірибесі күйдірілген кірпішпен қаптау, күрделі аркалар, ғаныш декоры және «кірпіш стилінің» сәндік тәсілдерімен ұштасқан. Сонымен бірге кесененің радиалды жоспары мен жекелеген камералары Арал–Сырдария өңіріндегі әлдеқайда көне сәулеттік формаларды еске түсіреді.

Оның ерекше құндылығы — бірегей жоспарында. Зерттеушілер Алмат тамын Солтүстік Арал маңы мемориалдық сәулетінің жетекші ескерткіштерінің бірі деп бағалайды. Күрделі көп камералы құрылымның дәлме-дәл көшірмелері немесе оған тікелей еліктеген кейінгі кесенелердің анықталмауы оның дербес сәулеттік шешім болғанын көрсетеді.

Кесене қазақ қоғамындағы отбасы мен әулет жадын зерттеу үшін де маңызды. Ол бір адамның құрметіне тұрғызылған монумент емес, бірнеше ұрпаққа арналған ортақ мемориал ретінде жобаланған. Оның ішіндегі сағаналар, айналасындағы құлпытастар мен қорым құрылымы XIX–XX ғасырлардағы жерлеу дәстүрінің өзгеруін бір кеңістіктен бақылауға мүмкіндік береді.

Алмат тамының соңғы тарихы мәдени мұраны қалпына келтірудің жауапкершілігін де көрсетеді. Кесенені реставрациялау барысында археологтер, сәулетшілер мен реставраторлар арасында түпнұсқа материалды қаншалықты сақтау, жоғалған бөліктерді қандай деңгейде жаңғырту керек деген кәсіби пікірталас туған. Мұндай талқылаудың өзі ескерткішті сақтаудың мақсаты жаңа әрі мінсіз ғимарат жасап шығу емес, тарихи нысан туралы сенімді ақпаратты жоғалтпау екенін көрсетеді.

Сондықтан Алмат тамының қазіргі ұрпақ үшін құндылығы оның көркем кесене болуында ғана емес. Ол XIX ғасырдағы адамның өмірбаянын, қоғамдық қатынастарды, құрылыс технологиясын, әулеттік дәстүрді және тарихи жадтың қалай сақталатынын бір нысан арқылы түсіндіруге мүмкіндік береді.

Дереккөздер

1. Әжіғали С.Е., Тұрғанбаева Л.Р. «Солтүстік Арал аймағындағы Алмат-Тамы кесенесіне тарихи-сәулеттік зерттеу (ескерткішті сақтау мен реставрациялау жұмыстары аясында)» — Отан тарихы, №4 (100), 2022
2. Әжіғали С.Е. «Алмат тамы кесенесі және бейіті» — Archaeology.kz
3. Бекназаров Р. «Алмат Тобабергенов – человек своей эпохи» — Актюбинский вестник, 2024
4. Досмұратов Ф. «Көне кесене сақталады» — Ақтөбе газеті, 23 сәуір 2022
5. Жасағанбергенова А. «Старинный мавзолей в стиле Бухары и Хивы отреставрировали в Иргизе» — Диапазон, 15 тамыз 2024
6. «Алмат тамы» — Ақтөбе газеті, 24 мамыр 2018
7. «Сардар Алмат Тобабергенұлы кесенесі» — Ruh.kz, 11 қаңтар 2022
8. «Алмат Тобабергенұлы» — Уикипедия
9. «Алмат Тобабергенұлы кесенесі» — Уикипедия