Бекқұл би кесенесі

Тарихи мәлімет: Бекқұл би — қазақ қоғамындағы билер институтымен, ел ішіндегі мәмілегерлік дәстүрмен және рухани таныммен байланысты тарихи тұлға. Ауызша деректер мен өлкетанулық зерттеулерде ол XVII ғасырдың орта шенінде Ор, Қарғалы өзендерінің бойын мекендеген ел арасында беделді би, әділ төреші және ел бірлігін сақтаған тұлға ретінде сипатталады.

Далалық құқықтық жүйеде би тек дау шешуші ғана емес, ел ішіндегі татулықты сақтаушы, руаралық қатынастарды реттеуші, көшіп-қону тәртібін үйлестіруші және халықтың рухани тірегіне айналған тұлға болған. Ел аузындағы әңгімелерде Бекқұл бидің жаугершілік кезеңдерде елді тұрақтандыруға, әр рудың жаз жайлауы мен қыс қыстауын белгілеуге, халықты аман сақтап қалуға еңбек сіңіргені айтылады.

Халық жадында Бекқұл би әулиелік қасиетімен де есте қалған. Аңыз бойынша, Бекқұл бидің жалғыз қызынан қазақтың белгілі батыры Есет Көкіұлы дүниеге келген. Ел ішінде Бекқұл баба 13 жасар жиені Есетке ел мен жерді қорғауға бата беріп, арғымақ атқа мінгізген деген әңгіме сақталған.

Ескерткіштің сипаттамасы: Бекқұл би кесенесі 2000 жылы Бекқұл баба ауылы маңындағы Қосқоңыр–Қыземшек деп аталатын биік төбе баурайында тұрғызылған. Кесене бір камералы, сегіз қырлы құрылымда салынған. Оның композициялық осі солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай бағытталған.

Қабырғалары цемент іргетас үстіне силикат кірпіштен қаланып, сыртқы беті сәндік кірпіш өрнектерімен әрленген. Кіреберіс бөлігі сүйір аркалы пішінде шешілген, ал екі қапталында жарық түсіретін аркалы ойықтар қарастырылған. Кесененің жоғарғы бөлігі барабан тәріздес құрылым арқылы күмбезбен көмкерілген.

Қорым аумағында табиғи тастан жасалған қоршаулар мен құлпытастар кездеседі. Бұл белгілер нысанның тек жеке кесене ғана емес, тарихи-мәдени және рухани кеңістік екенін айқындайды.

Ескерткіштің ашылуы

Бекқұл би жерленген орынға кесене 2000 жылы тұрғызылды. Кесененің жанынан зиярат етушілерге арналған түнек үй салынды. Бұл бастама халық жадында сақталған тарихи тұлғаны ұлықтау, киелі орындарды жаңғырту және өңірдің рухани мұрасын сақтау бағытындағы маңызды қадам болды.

Ашық дереккөздерде кесененің нақты ашылу күні көрсетілмеген. Дегенмен 2000 жылы салынған бұл нысан кейін Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енгізіліп, қорғалатын мәдени мұра нысаны ретінде танылды.

Неге бұл ескерткіш маңызды?

Бекқұл би кесенесі — қазақ қоғамындағы билер институтының тарихи рөлін, ел бірлігін сақтау дәстүрін және халықтың рухани жадын танытатын маңызды киелі нысан. Бұл жер жеке тұлғаны ғана емес, тұтас бір дәуірдің әлеуметтік, құқықтық және рухани болмысын еске салады.

Кесене Бекқұл бидің ел ішіндегі беделін, әділдік пен мәмілегерлікке негізделген дәстүрлі билік мәдениетін және халықтың киелі орындарға деген құрметін көрсетеді. Бүгінде бұл орын зиярат етушілер үшін тағзым мекені, ал қала қонақтары үшін Ақтөбе өңірінің тарихи-рухани кеңістігін танытатын маңызды бағыттардың бірі болып саналады.

Ескерткішке қарағанда нені байқауға болады?

Кесенеге қарағанда оның сегіз қырлы пішініне, сүйір аркалы кіреберісіне, күмбезді құрылымына және сәндік кірпіш өрнектеріне назар аударуға болады. Бұл элементтер дәстүрлі қазақ мазарларының архитектуралық үлгісімен сабақтасып жатыр.

Кесененің Қосқоңыр–Қыземшек төбелері маңында орналасуы да кездейсоқ емес. Табиғи ландшафт, қорым аумағындағы құлпытастар мен тас қоршаулар бұл жердің ұзақ уақыт бойы киелі кеңістік ретінде қабылданғанын көрсетеді.

Білесіз бе?

Ел аузындағы аңыз бойынша, Бекқұл би өзінің жиені Есет Көкіұлына жас кезінен ел қорғау жолына батасын берген. Кейін Есет Көкіұлы қазақ тарихында белгілі батырлардың бірі ретінде танылды.

Бекқұл би туралы деректерді жинап, халыққа таныту ісінде Баянғали Құлтаев, Еркін Құрманбеков, Рысжан Ілиясова, Әділхан Жұбаниязов сияқты өлкетанушылар мен зерттеушілердің еңбегі аталады.

Толығырақ оқу

1. Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілерінің «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі. Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі
2. Ruh.kz. Бекқұл би кесенесі туралы анықтамалық материал
3. «Ақтөбе» газеті. Ақтөбедегі қасиетті орындар туралы материал
4. Aqtóbe TV. Бекқұл баба кесенесінің цифрландырылуы туралы материал