Н. Байғанин бейіті

Тарихи мәлімет: Нұрпейіс Байғанин — қазақтың көрнекті халық ақыны, жырау, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері. Ол 1860 жылы 20 маусымда қазіргі Ақтөбе облысының Темір ауданы аумағында дүниеге келіп, 1945 жылы 9 сәуірде өмірден өтті.

Нұрпейіс Байғанин қазақтың жыршылық дәстүрін ХХ ғасырға жеткізген ірі өнер иелерінің бірі болды. Ол Темір, Ойыл, Ырғыз, Орал жәрмеңкелерінде өнер көрсетіп, «Қобыланды батыр», «Алпамыс батыр», «Ер Тарғын», «Қыз Жібек», «Айман — Шолпан» сияқты эпикалық жырларды ел арасына кеңінен таратқан. Деректерде ақынның 40–50 жырды жатқа білгені айтылады.

Оның шығармашылығы тек ауызша орындаушылықпен шектелмей, кейінгі кезеңде хатқа түсіріліп, әдеби мұра ретінде сақталды. Сондықтан Нұрпейіс Байғанин есімі қазақ эпосы, жыраулық өнер және халық поэзиясы тарихында ерекше орын алады.

Ескерткіштің сипаттамасы: Нұрпейіс Байғаниннің бейіті Ақтөбе қалалық бейітінде орналасқан. Қабірдің үстіне жапсарлас плиталармен бірге төрт қырлы тіктөртбұрышты тас белгі орнатылған. Тас белгінің өлшемі — 2,5 м х 0,80 м.

Белгінің жиегі қазақтың ұлттық ою-өрнегімен безендірілген. Алдыңғы бетінде «Акын Нурпеис Байганин 1860–1945 гг.» деген жазу және домбыра бейнесі берілген. Домбыра бейнесі ақынның жыраулық, орындаушылық өнерімен тікелей байланысты символдық белгі ретінде қабылданады.

Бейіт аумағы 3 м х 3 м көлеміндегі металл қоршаумен қоршалған. Композицияның қарапайым әрі жинақы шешімі Нұрпейіс Байғаниннің халықтық өнердегі орнын еске салатын мемориалдық сипат береді.

Неге бұл ескерткіш маңызды?

Нұрпейіс Байғаниннің бейіті — қазақтың жыраулық дәстүрін, эпикалық мұрасын және халық поэзиясын ұлықтайтын маңызды мемориалдық нысан. Ол тек бір ақынның жерленген орны ғана емес, ауызша әдебиет пен музыкалық орындаушылық мәдениеттің тарихи сабақтастығын еске салатын мәдени белгі.

Нұрпейіс Байғанин шығармашылығы арқылы батырлық жырлар, халық аңыздары, тарихи оқиғалар және ұлттық дүниетаным ұрпақтан ұрпаққа жетті. Сондықтан бұл бейіт қазақ руханиятының, жыршылық мектептің және Ақтөбе өңірінің мәдени тарихының бір бөлшегі болып саналады.

Ескерткішке қарағанда нені байқауға болады?

Ескерткішке қарағанда ең алдымен тас белгідегі домбыра бейнесіне назар аударған жөн. Бұл — Нұрпейіс Байғаниннің жырау, орындаушы және халық ақыны ретіндегі болмысын ашатын негізгі көркемдік белгі.

Тас белгінің жиегіндегі ұлттық ою-өрнек қазақтың дәстүрлі дүниетанымымен байланысын көрсетеді. Ал қарапайым композициялық шешім ақынның халық арасынан шыққан өнер иесі болғанын, оның мұрасы сән-салтанаттан емес, сөз құдіреті мен жыр қуатынан биік тұрғанын еске салады.

Білесіз бе?

Нұрпейіс Байғанин тек жыр орындаушы ғана емес, халық эпосын сақтап, қайта жаңғыртқан ірі тұлға болды. Оның айтуындағы «Қобыланды батыр» жырының көлемді нұсқаларының бірі 1940 жылы хатқа түсірілгені белгілі.

Ақын 1930–1940 жылдары республика көлемінде кеңінен танылып, шығармалары қағазға түсіріле бастады. Ол халық жадындағы жырларды сақтап қана қоймай, өз дәуірінің оқиғаларына арналған өлеңдер мен толғаулар да шығарды.

Нұрпейіс Байғаниннің есімі Ақтөбе облысындағы ауданға, елді мекендер мен көшелерге берілген. Бұл оның мұрасының халық жадындағы тұрақты орнын көрсетеді.

Толығырақ оқу

1. RUH.KZ. «Н. Байғаниннің бейіті» нысаны туралы анықтамалық материал
2. Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілерінің «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі. Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі
3. «Ақтөбе» газеті. «Жыры нұрлы Нұрпейіс» атты материал
4. Qazaqstan Tarihy порталы. Нұрпейіс Байғанин туралы өмірбаяндық материал