А. Байтұрсынов ескерткіш-мүсіні

Тарихы

Ахмет Байтұрсынұлы - қазақ халқының ХХ ғасыр басындағы рухани және қоғамдық өміріне зор ықпал еткен ағартушы, ғалым, тілші, әдебиеттанушы, ақын және қоғам қайраткері. Ол 1872 жылы 5 қыркүйекте Торғай уезінің Тосын болысындағы Сартүбек елді мекенінде дүниеге келген. 1886 жылы Торғайдағы екі сыныптық орыс-қазақ училищесіне түсіп, 1891 жылы оқуын аяқтайды. Сол жылы Орынбор мұғалімдер мектебіне қабылданып, 1895 жылы «бастауыш училищенің оқытушысы» мамандығын алып шығады.

Ахмет Байтұрсынұлының ұстаздық жолының алғашқы кезеңі Ақтөбе өңірімен тығыз байланысты. Орынбордағы оқуын аяқтаған жас мұғалім Ақтөбе уезінің Батпақты болысындағы мектепте ауыл балаларын оқытқан. Бұл мектептің ашылуына сол кездегі болыс Ахметкерей Қосуақов ықпал еткен. Деректерде Қосуақовтың Орынбордан білім алып келген Ахмет Байтұрсынұлын ауыл мектебіне мұғалімдікке шақырғаны айтылады. Ахмет Байтұрсынұлы Батпақтыдағы мектепте екі жылдай ұстаздық етіп, өзінің ағартушылық қызметінің алғашқы қадамдарын осы өңірде бастаған.

Кейін ол Қостанай және Қарқаралы уездеріндегі мектептерде қызметін жалғастырды. Ұстаздықпен қатар қоғамдық мәселелерге белсенді араласып, қазақ халқының білім алуы, ұлттық жазу жүйесі мен баспасөзінің қалыптасуы жолында еңбек етті. 1912 жылы қазақ тілінің дыбыстық табиғатына бейімделген әліпби жүйесін ұсынды, ал 1913 жылдан бастап ұлт зиялыларының басты мінберіне айналған «Қазақ» газетін ұйымдастырып, оның жұмысына жетекшілік етті. Кейін Алаш қозғалысының көрнекті қайраткерлерінің біріне айналды.

Ахмет Байтұрсынұлының Ақтөбе өңіріндегі ұстаздық қызметі жергілікті тарихи жадта сақталып қалды. Қарағаштағы мектепке 1988 жылы оның есімі берілген. Мектепте тұлғаның өмірі мен мұрасын таныстыруға бағытталған «Ахметтану» курсы жүргізіліп, «Ұлт ұстазы - Ахмет» атты шағын мұражай ұйымдастырылған.

2016 жылы Қарағаш ауылындағы Ахмет Байтұрсынов атындағы орта мектептің ауласына ағартушының ескерткіш-бюсті орнатылды. Кейін нысан монументтік өнер туындысы ретінде жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің қатарына енгізілді.

Сипаттамасы

Ахмет Байтұрсыновтың ескерткіш-бюсті Ақтөбе облысы, Алға ауданы, Қарағаш ауылындағы А. Байтұрсынов атындағы орта мектептің ауласында орналасқан.

Ескерткіш композициясы биік тұғырға орнатылған Ахмет Байтұрсынұлының бюстінен тұрады. Тұғыр бетоннан жасалып, сырты гранит плиталармен қапталған. Оның ұзындығы мен ені 1,3 метр, биіктігі 2,6 метр. Бюст әйнек-пластиктен жасалған. Ескерткіштің жалпы биіктігі 3,5 метр.

Тұғырдың алдыңғы бөлігіндегі қара гранит тақтайшада Ахмет Байтұрсынұлының есімі, өмір сүрген жылдары және мұғалімдер даярлайтын мектепті аяқтағаннан кейін Ақтөбе уезінің Батпақты болысында бала оқытқаны жөніндегі мәлімет берілген.

Ескерткіштің авторы - мүсінші Ерлан Пірімжанов.

Сіз білесіз бе?

• Ахмет Байтұрсынұлы кәсіби мұғалімдік қызметінің алғашқы кезеңін Ақтөбе уезінде бастаған. 1895 жылы Орынбор мұғалімдер мектебін аяқтағаннан кейін ол Батпақты болысындағы ауыл мектебінде сабақ берген.

• Батпақтыдағы мектептің ашылуына болыс Ахметкерей Қосуақов ықпал еткен. Ол ауыл балаларының білім алуы үшін мектеп ұйымдастырып, жас Ахмет Байтұрсынұлын мұғалімдікке шақырған.

• Қарағаштағы мектепке Ахмет Байтұрсынұлының есімі 1988 жылы берілген. Бүгінде мектепте оның өмірі мен мұрасына арналған шағын мұражай бар.

• 1989 жылы Ахмет Байтұрсынұлының қызы Шолпан Байтұрсынова Ақтөбе облысының басшылығына хат жазып, әкесінің Ақтөбе өңіріндегі шәкірттері мен оны көрген адамдардың естеліктерін жинауды ұсынған. Ол сол кезде көзі тірі куәгерлерден дерек жинаудың болашақ ұрпақ үшін маңызды екенін атап көрсеткен.

Бұл қызықты

Ахмет Байтұрсынұлы ұстаздық еткен мектеп ғимараты бүгінге дейін сақталмаған. Дегенмен Батпақты мектебінің тарихы ауыл тұрғындарының жадында және кейінгі зерттеу материалдарында кездеседі.

2022 жылы жарияланған «Қарағашта қалған іздер» мақаласында ауылдың үлкендері Ахмет Байтұрсынұлы сабақ берген ескі мектептің нақты орнын көрсете алмағаны жазылған. Соған қарамастан елді мекенде Ахметкерей Қосуақовтың есімімен байланысты «Ахметкерей балкасы», «Ахметкерейдің егінді сайы», «Ахметкерейдің шегенді құдығы» секілді жергілікті атаулар сақталған.

Ал 2024 жылы Қарағашқа барған NUR.KZ тілшілеріне ауыл тұрғындары ескі мектеп орналасқан аумақ туралы мәлімет берген. Материалда мектептің өзі сақталмағанымен, оның орны белгілі екені және тұрғындардың сол жерге арнайы белгі орнатуды жоспарлап отырғаны айтылады.

Бұл деректер Қарағаштағы тарихи жадтың біртіндеп қайта жаңғырып келе жатқанын көрсетеді. Бір ғасырдан астам уақыт бұрын ауыл балаларын оқытқан жас мұғалімнің қызметі бүгінде мектеп, мұражай және ескерткіш арқылы қайтадан жергілікті тарихтың маңызды бөлігіне айналып отыр.

Неліктен бұл ескерткіш маңызды?

Ахмет Байтұрсыновтың Қарағаш ауылындағы ескерткіш-бюсті тек белгілі тарихи тұлғаға арналған монумент емес. Оның орналасқан жерінің өзіндік тарихи мағынасы бар.

Ахмет Байтұрсынұлы кейін қазақ тіл білімінің негізін қалаушы, ағартушы және Алаш қозғалысының жетекші қайраткерлерінің бірі ретінде танылғанымен, оның үлкен қоғамдық қызметінің бастауында қарапайым ауыл мұғалімінің еңбегі тұрды. Ақтөбе уезіндегі Батпақты мектебі сол жолдың алғашқы кезеңдерінің бірі болды.

Сондықтан ескерткіштің мектеп ауласында орналасуы да символдық мәнге ие. Ол өткен ғасырдың соңында осы өңірде ауыл балаларын оқытқан жас ұстаз бен бүгінгі мектеп оқушыларын тарихи сабақтастық арқылы байланыстырады.

Ескерткіш Қарағаш ауылының тарихын жалпыұлттық тарихпен ұштастырады. Шағын ауылдағы мектептен басталған ағартушылық жол кейін қазақтың жазуы, ғылымы, баспасөзі мен қоғамдық ойының дамуына ықпал еткен үлкен қызметке ұласты. Осы тұрғыдан алғанда, ескерткіш Ахмет Байтұрсынұлының тұлғасын ұлықтаумен қатар, Ақтөбе өңірінің оның өмір жолындағы орнын да айқындайтын тарихи нысан болып табылады.

Дереккөздер

1. Қуандыққызы Б. «Ұлт ұстазы және Батпақты мектебі» // Egemen Qazaqstan. 11 тамыз 2022 жыл, №152.
   

2. Қуандыққызы Б. «Қарағашта қалған іздер» // Egemen Qazaqstan. 2022.

3. «Ахмет Байтұрсыновтың өмірі мен қоғамдық-саяси қызметі» // Қазақстан тарихы порталы, e-history.kz.

4. «Ахмета Байтурсынова вспомнят ко дню его 145-летия» // Диапазон. 10 мамыр 2018 жыл.

5. Ерубаева А. «Ахмет Байтұрсынұлы еңбек жолын бастаған Ақтөбе облысындағы алақандай ауыл туралы не білеміз» // KAZ.NUR.KZ. 27 тамыз 2024 жыл.