«Азаттықтың ақ таңы» тарихи кешені

Тарихи мәлімет

«Азаттықтың ақ таңы» тарихи кешені — қазақ халқының еркіндік пен тәуелсіздік жолындағы көпғасырлық күресін көркем-символдық түрде бейнелейтін монументтік нысан. Қазақ тарихында азаттық идеясы бір ғана кезеңмен шектелмейді. Ол ел мен жерді қорғаған батырлар дәстүрінен, мемлекеттілікке ұмтылған тарихи тұлғалардан, халықтың рухани тәуелсіздігін сақтаған зиялылардан бастау алады.

XVII–XVIII ғасырлардағы қазақ-жоңғар соғыстары қазақ қоғамындағы батырлар институтының маңызын айқындады. Бұл кезеңде батырлар тек әскери қолбасшы ғана емес, елдің бірлігі мен жердің тұтастығын қорғаған тарихи тұлғалар ретінде танылды.

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында азаттық идеясы жаңа бағытта дамыды. Қазақ интеллигенциясы халықты ағарту, ұлттық сананы ояту, құқықтық және саяси дербестікке ұмтылу жолында қызмет етті. Алаш қайраткерлері қазақ мемлекеттілігі идеясының рухани, құқықтық және саяси негіздерін қалыптастыруға зор үлес қосты.

Осы тұрғыдан алғанда, «Азаттықтың ақ таңы» тарихи кешені — батырлық дәстүрден бастап ұлттық интеллигенцияның ағартушылық және саяси қозғалысына дейінгі тарихи сабақтастықты біртұтас бейнелейтін маңызды мәдени нысан.

Ескерткіштің сипаттамасы

Ескерткіш құрылымы іргетастан, киіз үй пішінін еске түсіретін қабырғадан және қазақ хандары, батырлары мен Алаш қайраткерлері бейнеленген барельефтік композициядан тұрады.

Кешеннің негізгі көркемдік өзегі — барельеф. Онда қазақ халқының азаттығы, мемлекеттілігі және рухани жаңғыруы жолында қызмет еткен тарихи тұлғалардың бейнелері берілген. Композицияда Әлихан Бөкейхан, Ахмет Байтұрсынұлы, Мұстафа Шоқай, Халел Досмұхамедов, Міржақып Дулатов, Жаһанша Досмұхамедов, Мағжан Жұмабаев, Телжан Шонанов, Темірбек Жүргенов, Ұзақбай Құлымбетов және Мұхамеджан Тынышбаев сынды қайраткерлердің барельефті бейнелері орналасқан.

Рельефті композицияның биіктігі — 5 метр, ұзындығы — 7 метр. Мұндай ауқымды өлшем кешенге салтанатты сипат беріп, оны Ақтөбе қаласының қоғамдық кеңістігіндегі көрнекті тарихи-мәдени нысандардың біріне айналдырады.

Киіз үй пішінін еске түсіретін қабырға ұлттық дүниетанымдағы шаңырақ, бірлік, елдік және тарихи жады ұғымдарымен сабақтасады. Ал барельефтегі тұлғалар галереясы қазақ халқының азаттық идеясы әр дәуірде әртүрлі сипатта жалғасқанын көрсетеді.

Ескерткіштің ашылуы

«Азаттықтың ақ таңы» тарихи кешені 2021 жылғы 25 желтоқсанда Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 30 жылдығына орай салтанатты түрде ашылды. Ескерткіш Ақтөбе облысы әкімдігінің қолдауымен орнатылды.

Ашылу рәсіміне облыс басшылығы, қоғам қайраткерлері, зиялы қауым өкілдері, сондай-ақ Темірбек Жүргенов пен Ұзақбай Құлымбетовтің ұрпақтары қатысты. Салтанатты шарада «Алаш ұраны» орындалып, Алаш партиясының туы көтерілді.

Бұл оқиға Ақтөбе қаласының мәдени өміріндегі маңызды сәттердің бірі болды. Кешеннің ашылуы тәуелсіздік жолында күрескен тарихи тұлғаларға тағзым ету, олардың мұрасын жас ұрпаққа таныту және ұлттық тарихи сананы жаңғырту мақсатында ұйымдастырылды.

Неге бұл кешен маңызды?

«Азаттықтың ақ таңы» тарихи кешені тәуелсіздік идеясының бір күнде пайда болмағанын, оның ғасырлар бойы қалыптасқан тарихи күрес пен рухани ізденістің нәтижесі екенін көрсетеді.

Кешен қазақ халқының азаттық жолындағы күрделі тарихын, ұлт зиялыларының тағдырын, елдік мұрат жолындағы жауапкершілігін еске салады. Барельефте Алаш қайраткерлерінің бейнеленуі XX ғасыр басындағы қазақ мемлекеттілігі идеясының саяси және рухани негіздерін айқындайды.

Бұл нысан қала тұрғындары мен қонақтары үшін тарихи таным орны, жас ұрпақ үшін патриоттық тәрбие кеңістігі, ал зерттеушілер үшін қоғамдық жады мен монументтік өнердің өзара байланысын зерделейтін маңызды мәдени белгі болып табылады.

Ескерткішке қарағанда нені байқауға болады?

Кешенге қарағанда ең алдымен барельефтік композициядағы тұлғалар галереясына назар аударған жөн. Әрбір бейне қазақ халқының саяси, рухани және мәдени тарихындағы белгілі бір кезеңді еске салады.

Киіз үй пішініндегі композициялық шешім ұлттық болмыс пен тарихи сабақтастықты білдіреді. Бұл элемент кешенді тек мемориалдық нысан ғана емес, қазақ дүниетанымын бейнелейтін көркем кеңістік ретінде қабылдауға мүмкіндік береді.

Композицияның 5 метрлік биіктігі мен 7 метрлік ұзындығы тарихи тұлғалардың маңызын кеңістікте айқын көрсетеді. Мұнда тас үнсіз тұрмайды — тарихты баяу, бірақ салмақпен айтып тұрғандай әсер қалдырады.

Білесіз бе?

«Азаттықтың ақ таңы» атауы терең символдық мағынаға ие. Ол қазақ халқының ұзақ жылдар бойы аңсаған тәуелсіздікке жетуін, азат өмірдің басталуын және тарихи әділеттің жаңғыруын білдіреді.

Кешенде Алаш қозғалысының белгілі өкілдерімен қатар, қазақ халқының елдік идеясына қызмет еткен тұлғалардың бейнеленуі тарихи сабақтастық идеясын күшейтеді.

Бұл кешен Тәуелсіздіктің 30 жылдығына орай ашылғандықтан, ол өткенді еске алумен ғана шектелмейді. Ол бүгінгі ұрпаққа азаттықтың бағасын түсіндіретін, ал болашақ ұрпаққа елдік мұратты аманаттайтын мәдени белгі ретінде маңызды.

Толығырақ оқу

1. Ақтөбе облысы әкімдігінің ресми сайты. «Ақтөбеде “Азаттықтың ақ таңы” мемориалдық кешені ашылды»
2. Ақтөбе облысының мәдениет, архивтер және құжаттама басқармасы. «“Азаттықтың ақ таңы” тарихи кешені ашылды»
3. «Ақтөбе» газеті. «Алты алаш аңсаған — “Азаттықтың ақ таңы”»
4. BAQ.KZ. «Ақтөбеде “Азаттықтың ақ таңы” мемориалдық кешені ашылды»
5. Egemen.kz. «Ақтөбеде Алаш қайраткерлерінің мемориал кешені ашылды»
6. Tengrinews.kz. «Ақтөбеде Алаш қайраткерлерінің мемориал кешені ашылды»