Дүйсенбі аһун мешіті

Тарихы

Дүйсенбі аһун мешіті — ХХ ғасырдың басындағы қазақ даласының діни-ағартушылық өмірі мен дәстүрлі сәулет өнерін танытатын тарихи-мәдени ескерткіш. Мешіттің тарихы діни қайраткер Дүйсенбі Имашұлының есімімен байланысты.

Өлкетанулық деректерде Дүйсенбі Имашұлының 1885–1886 жылдары Бұхара өңіріне барып, діни білім алғаны айтылады. Елге оралғаннан кейін ол халық арасында діни-ағартушылық қызмет атқарып, кейін мешіт салу ісін ұйымдастырған.

Мешіт құрылысының мерзімі бірнеше дерек арқылы нақтыланады. 1984 жылы жасалған ескерткіштің ресми есеп карточкасында ғимарат 1909–1913 жылдарға мерзімделген. Дәл осы мерзімді С.Е. Әжіғали өзінің Арал-Каспий өңірі архитектурасына арналған зерттеуінде де көрсетеді. Осылайша, 1909–1913 жылдар мешіт құрылысының құжаттық және ғылыми деректермен расталған негізгі мерзімі болып саналады.

С.Е. Әжіғалидың мәліметінше, құрылысты Шөмекейдің Тоқа руынан шыққан Дүйсенбі Имашұлы басқарған. Мешіт жергілікті халықтың қаражатына тұрғызылып, құрылыс жұмыстарына Орынбордан, мүмкін Уфадан шақырылған кәсіби шеберлер қатысқан. Бұл жағдай ХХ ғасыр басындағы қазақ даласының Ресей империясындағы ірі мұсылман мәдени орталықтарымен байланысын да көрсетеді.

Мешіт салу жергілікті қауымның ортақ ісіне айналған. Өлкетанулық мәліметтер бойынша, құрылысқа қажетті ағашты дайындау Дүйсенбінің інісі Сәрекенге тапсырылған. Ол бірнеше адаммен қазіргі Қостанай өңіріне барып, қажетті ағаш материалдарын дайындаған. Кейін ағаштар көктемгі су кезінде Торғай өзені арқылы жеткізілген. Құрылысқа сырттан келген мамандармен бірге жергілікті Жыға ұста және оның шәкірттері Бейсенғали мен Хасеннің де қатысқаны айтылады.

Мешіт мұнарасына орнатылған айшық та арнайы жасатылған. Ел арасындағы дерек бойынша, Тоқа Алшынбай есімді азамат оны Троицк қаласында жасатып, түйемен алып келген. Бұл мәліметтер мешіт құрылысының күрделі ұйымдастыру жұмыстарын қажет еткенін және оған жергілікті қауымның белсенді атсалысқанын аңғартады. (Kazmuseum.kz)

Дүйсенбі аһун 1920 жылы дүниеден өткен. Алайда ол салдырған мешіт өңірдің діни және тарихи жадында сақталып қалды.

Ескерткішті ғылыми зерттеудің маңызды кезеңі 1983 жылмен байланысты. Сол жылы С.Е. Әжіғали қатысқан экспедиция мешітті архитектуралық тұрғыдан зерттеп, ғимараттың өлшемдерін алып, жоспары мен қимасын қағазға түсірген. 1983 жылғы түпнұсқа өлшемдік сызбаларда С. Әжіғали мен М. Төреқұловтың есімдері көрсетілген.

Келесі жылы ескерткішке КСРО Мәдениет министрлігінің үлгісі бойынша ғылыми паспорт пен есеп карточкасы рәсімделді. 1984 жылғы құжатта нысан «Мечеть акына Дюсемби» атауымен сәулет ескерткіші ретінде тіркелген.

Ескерткіш сипаттамасы

Дүйсенбі аһун мешіті — жоспары тікбұрышты, күйдірілген кірпіштен салынған мұнаралы ғимарат. 1983 жылғы архитектуралық өлшеулер мен кейін жасалған есеп карточкасында негізгі ғимараттың көлемі 9,60 × 24,20 метр деп көрсетілген.

Қабырғалары күйдірілген кірпіштен қаланған. Есептік құжатта пайдаланылған кірпіштің өлшемі шамамен 7 × 15 × 28 см деп берілген. Ғимараттың төбесі ағаш арқалықтар мен бөренелерге негізделген дәстүрлі конструкциямен жабылған.

Мешіт архитектурасының ең айқын бөлігі — оның мұнарасы. Үш қырлы мұнараның жалпы биіктігі 19 метрге дейін жеткен. Оның жоғарғы бөлігі конус тәрізді шатырмен аяқталып, металл жабынмен қапталған. Биік мұнара ғимараттың жалпы композициясында негізгі тік доминанта қызметін атқарған.

Мешіттің қарама-қарсы қасбетінде михраб орналасқан бөліктің сыртқа шығыңқы апсидасы болған. Бойлық қабырғалары қуыстар, терезе ойықтары және кірпіштен қаланған шағын бағаншалар арқылы ырғақты бөлінген. Бұл тәсіл ғимараттың ұзын әрі тұтас қабырға жазықтығын архитектуралық жағынан түрлендіріп тұрған.

1983–1984 жылдардағы құжаттар жасалған уақытта мешітте екі есік ойығы болған. Ғимараттың ішкі кеңістігі екі негізгі бөлікке бөлінген. Мұнараға жақын бөлмеде ағаш баспалдақ пен шағын қосалқы кеңістіктер орналасқан. Екінші және көлемі жағынан үлкен бөлігі негізгі намаз залы қызметін атқарған. Михраб тұсында ағаш мінбер орналасқаны да есеп карточкасында арнайы көрсетілген.

С.Е. Әжіғалидың кейінгі зерттеуінде мешіт интерьерінің кеңістіктік шешімі толығырақ сипатталады. Намаз оқитын негізгі кеңістік екі қатар ағаш баған арқылы үш бөлікке бөлініп, ортаңғы бөлігі екі шеткі бөліктен кеңірек жасалған. Бойлық қабырғаларға терезелер орналастырылған, ал михраб сүйір доғалы композиция түрінде шешілген.

Ғимараттың архитектурасынан жергілікті құрылыс тәжірибесімен қатар Еділ бойы мен Орал өңіріндегі мұсылман сәулетіне тән кейбір белгілер байқалады. Орынбор немесе Уфа шеберлерінің құрылысқа қатысуы туралы дерек те осындай архитектуралық ықпалдастықтың кездейсоқ болмағанын көрсетеді.

Дүйсенбі аһун мешітінің сәулеттік шешімі кейінгі жергілікті діни құрылыстарға да ықпал еткен. С.Е. Әжіғали Солтүстік Арал маңында осы типтегі мешіттерге еліктеп салынған құрылыстардың болғанын атап көрсетеді. Сондықтан ескерткішті ХХ ғасыр басындағы өңірлік мешіт архитектурасының белгілі бір үлгісін қалыптастырған нысандардың бірі ретінде қарастыруға болады.

Сіз білесіз бе?

1983 жылғы мешіттің нақты архитектуралық сызбалары сақталған. Экспедиция мүшелері ғимараттың жай сипаттамасын жазумен шектелмей, оның өлшемдерін алып, жоспары мен I–I қимасын түсірген. Сызбаларда қабырғалар, есік пен терезе ойықтары, ішкі бөлмелер, мұнара, шатыр конструкциясы және михраб бөлігінің орналасуы көрсетілген.

Бұл материалдардың құндылығы ерекше. Ғимараттың кейін бұзылған немесе өзгеріске ұшыраған бөліктерін зерттеу кезінде 1983 жылғы сызбалар ескерткіштің сол кездегі нақты архитектуралық жағдайын қалпына келтіруге мүмкіндік береді.

Мешіттің биіктігі оның ұзындығына жуық болған. Негізгі ғимараттың ұзындығы 24,2 метр болса, мұнарасының биіктігі шамамен 19 метрге жеткен. Далалық ортада мұндай мұнара алыстан көзге түсетін архитектуралық белгі болған.

Мешіт құрылысына материал бірнеше өңірден жеткізілген. Ағаш материалдарының қазіргі Қостанай өңірінен әкелінгені, ал мешіт айшығының Троицкіде жасалғаны туралы мәліметтер бар. Құрылысқа Орынбор немесе Уфа шеберлерінің қатысуы да ескерткіш тарихының кең географиялық байланысын көрсетеді.

Бұл қызықты

1984 жылғы есеп карточкасы мешіт тарихының тағы бір маңызды кезеңін көрсетеді. Құжат толтырылған кезде ескерткіш пайдаланылмаған, ал оның техникалық жағдайы авариялық деп бағаланған. Сонымен бірге есеп карточкасында оның сол уақытта ресми қорғауда тұрмағаны белгіленген.

Демек, ХХ ғасырдың басында салынған ғимарат 1980-жылдардың басына қарай өзінің бастапқы діни қызметін жоғалтып, физикалық тұрғыдан едәуір нашарлаған. Соған қарамастан дәл осы кезеңде оның архитектуралық өлшемдері алынып, ғылыми құжаттамасы жасалды. Соның арқасында ескерткіштің ХХ ғасыр соңындағы жағдайы туралы құнды деректер бүгінге жетті.

Дүйсенбі аһунның тұлғасына байланысты жергілікті халық арасында түрлі аңыздар да сақталған. Солардың бірінде аһунның мешіт босағасына екі періні байлап қойғаны, кейін олардың аққу бейнесіне еніп ұшып кеткені баяндалады. Мұндай әңгімелерді тарихи факт ретінде емес, Дүйсенбі аһун тұлғасының халық жадында қалай қабылданғанын көрсететін фольклорлық мұра ретінде қарастырған жөн.

Мешіттің тарихындағы тағы бір ерекшелік — оның салынуы жеке адамның бастамасынан шығып, тұтас қауымдық жобаға айналғаны. Біреулер қаражат жинаса, енді біреулер құрылыс материалдарын жеткізген, жергілікті ұсталар сырттан келген шеберлермен бірге жұмыс істеген. Осы тұрғыдан Дүйсенбі аһун мешіті сол кезеңдегі ауылдық қауымның ұйымдасу мүмкіндігін де көрсететін ескерткіш.

Неліктен бұл ескерткішті қорғау керек?

Дүйсенбі аһун мешітінің құндылығы оның жасымен ғана өлшенбейді. Ескерткіш ХХ ғасыр басындағы Батыс Қазақстанның діни өмірі, халықтық құрылыс тәжірибесі, сәулет технологиясы және өңіраралық мәдени байланыстары туралы бір мезгілде бірнеше бағытта мәлімет береді.

Біріншіден, мешіт — түпнұсқа архитектуралық дереккөз. Оның кірпіш қалауы, қабырға құрылымы, мұнарасы, терезе мен есік ойықтары, михрабы және ішкі жоспарлау жүйесі сол кезеңдегі құрылыс тәсілдерін заттай көрсетеді.

Екіншіден, ескерткіш өңірлік сәулет тарихы үшін маңызды. Оның құрылысында жергілікті дәстүр мен Орынбор, Уфа, Еділ-Орал өңірінің мұсылман архитектурасына тән тәжірибелер ұштасқан. Осы ерекшелік мешітті ХХ ғасыр басындағы мәдени және архитектуралық байланыстардың материалдық куәсіне айналдырады.

Үшіншіден, мешіттің ғылыми құжатталу тарихының өзі құнды. 1983 жылғы өлшемдік сызбалар, 1984 жылғы паспорт пен есеп карточкасы ескерткіштің бірнеше онжылдық бұрынғы жағдайын дәл салыстыруға мүмкіндік береді. Бұл материалдар реставрация кезінде болжамға емес, тарихи дерекке сүйенуге жағдай жасайды.

Төртіншіден, Дүйсенбі аһун мешіті тарихи жад пен фольклорды байланыстырады. Дүйсенбі аһунның өмірі, мешіт құрылысына қатысқан адамдар туралы деректер және аһунға қатысты халық арасында сақталған әңгімелер ғимараттың тек архитектуралық нысан емес, жергілікті қауымның тарихи жадындағы маңызды орын екенін көрсетеді.

Сондықтан Дүйсенбі аһун мешітін сақтау — бір ғасырдан астам уақыт бұрын салынған ғимаратты ғана қорғау емес. Бұл ХХ ғасыр басындағы діни-ағартушылық өмірді, жергілікті құрылыс мектебін, қауымдық ұйымдасу дәстүрін және өңірдің тарихи жадын сақтаудың бір бөлігі.

Дереккөздер

1. Әжіғали С.Е. Архитектура кочевников — феномен истории и культуры Евразии (памятники Арало-Каспийского региона). Алматы: Ғылым, 2002. — 202–203, 318-бб.
2. «Мечеть акына Дюсемби» ескерткішінің ғылыми паспорты. КСРО Мәдениет министрлігінің тарих және мәдениет ескерткіштерін есепке алу құжаттары, 1984 ж.
3. «Мечеть акына Дюсемби» ескерткішінің есеп карточкасы. 13 сәуір 1984 ж. 1983 жылғы экспедициялық өлшемдер, жоспар және қима. Өлшеу материалдарын орындағандар: С. Әжіғали, М. Төреқұлов.
4. «Ырғыз ауданындағы тарихи ескерткіштер», Қазақстан музейлері.
   Kazmuseum.kz материалын қарау
5. «Ақтөбедегі киелі орындар», Ақтөбе газеті, 2 шілде 2024 ж.
   Мақаланы қарау
6. «Дүйсенбі Ахун мешіті», Уикипедия.
   Анықтамалық материалды қарау