Исатай хазірет мешіті

Тарихы

Исатай мешіті – ХХ ғасырдың басындағы Солтүстік Арал маңы діни сәулет өнерінің көрнекті үлгілерінің бірі. Ескерткіштің тарихы жергілікті діни қайраткер Исатай Сатыбалдыұлының есімімен байланысты.

Мешіт құрылысының мерзімі жөнінде Серік Әжіғали мен кейінгі зерттеушілер оны 1920-жылдары салынған құрылыс ретінде сипаттайды. Серік Әжіғалидің зерттеуінде мешітті тұрғызу жұмыстарына шебер Шомбал Бектасұлы басшылық еткені айтылады. Қонысбай Рахбаевтың зерттеуінде бұл мәлімет нақтыланып, Исатай Сатыбалдыұлы мешіт құрылысын ұйымдастырған жергілікті діни қайраткер, ал Шомбал Бектасұлы негізгі ғимаратты тұрғызған шебер ретінде көрсетіледі.

Сонымен бірге Қазақстан Республикасы Орталық мемлекеттік архивінің материалдары мешіт салу туралы мәселенің бұдан ертерек көтерілгенін аңғартады. Архивте 1903 жылғы 7 ақпанда басталып, 1905 жылғы 12 тамызда аяқталған «Ырғыз уезінің Тәуіп болысында мешіт құрылысы туралы» іс сақталғаны жөнінде мәлімет бар. 1903 жылғы 25 қаңтарда Ағыбай Шамбалов Торғай облысының әскери губернаторына мешіт пен медресе салуға рұқсат сұрап өтініш берген. Құжаттардың бірінде Исатай Сатыбалдыұлы болашақ мешіт молдасы ретінде жағымды сипатталады. Кейінгі статистикалық мәліметтер құрылыс жұмыстарының ұзақ уақытқа созылғанын көрсетеді. Сондықтан мешіт тарихын ХХ ғасыр басында басталған және 1920-жылдары қазіргі белгілі сәулеттік келбетін алған ұзақ үдеріс ретінде қарастырған жөн.

Исатай Сатыбалдыұлы тек діни қызметімен ғана емес, қоғамдық өмірдегі белсенділігімен де белгілі. 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс қарсаңында патша жарлығын қайта қарату мақсатында Орынбор мен Петроградқа жіберілмек болған делегация құрамына Ырғыз уезінен Жанша Сейдалин мен Исатай Сатыбалдыұлы енгізілген. Бұл дерек Исатайдың өңірдегі беделді қоғамдық тұлғалардың бірі болғанын көрсетеді.

Ескерткішті ғылыми тұрғыдан жүйелі зерттеу 1983 жылы басталды. Сол жылы Серік Әжіғали жетекшілік еткен экспедиция мешітке архитектуралық өлшеулер жүргізіп, ғимараттың жоспары мен қималарын түсірді. 1984 жылы ескерткіштің паспорты мен есеп карточкасы рәсімделген. Сол кездегі құжаттарда ғимараттың жағдайы авариялық деп бағаланып, оған дейін реставрациялық жұмыстар жүргізілмегені көрсетілген.

Ескерткіш сипаттамасы

Исатай мешіті жоспары бойынша тікбұрышты, негізгі көлемінің өлшемі шамамен 10 × 19 метр. Ғимарат солтүстік-шығыс – оңтүстік-батыс бағытында созылып жатыр.

Мешіттің негізгі бөлігі шикі кірпіштен тұрғызылған. Қонысбай Рахбаевтың сипаттамасында құрылысқа күйдірілмеген саман кірпіш, саз бен құм араластырылған балшық пайдаланылғаны, іргетасының да осындай материалдан құйылғаны көрсетіледі.

Ғимараттың жоспарлық құрылымы екі негізгі бөліктен тұрған. Үлкен бөлігі құлшылық етуге арналған намазхана болса, екінші бөлігінде шағын қызметтік бөлмелер орналасқан. Ғимараттың оңтүстік-шығыс қабырғасында михраб жасалған. Серік Әжіғали михрабтың жоғарғы бөлігіндегі ерекше фронтонды ескерткіштің назар аударарлық сәулеттік элементтерінің бірі ретінде атап көрсетеді.

Мешіттің ең көрнекті бөлігі – негізгі ғимараттың солтүстік жағымен жалғасқан конус тәрізді мұнара. Мұнара шикі кірпіштен салынған мешіт ғимаратынан ерекшеленіп, күйдірілген кірпіштен өрілген. Оның биіктігі шамамен 8,5 метр.

Мұнараның ішінде кірпіштен өрілген бұрандалы баспалдақ болған. Ол жоғары қарай мұнара қабырғасын айнала көтерілген. Әртүрлі деңгейде орналасқан үш шағын терезе ойығы ішкі кеңістікке жарық түсіріп тұрған. 1983 жылғы экспедициялық өлшемдер мен 1984 жылғы паспорттық құжаттар осы архитектуралық құрылымды нақты тіркеген.

Серік Әжіғали Исатай мешітін Солтүстік Арал мағындағы Дүйсенбі ахун мешітінің сәулеттік дәстүрімен байланыстырады. Оның пікірінше, Дүйсенбі мешіті аймақтағы кейінгі діни құрылыстарға ықпал еткен, ал Исатай мешіті сол архитектуралық типтің шикі кірпіштен тұрғызылған нұсқаларының бірі болып табылады.

Сіз білесіз бе?

Исатай мешітінің қазіргі ғылыми сипаттамасының негізі 1983 жылғы далалық экспедицияда жасалған нақты өлшемдерге сүйенеді. Экспедиция мүшелері мешіттің жоспарын, қимасын және мұнара құрылысын қағазға түсіріп қалдырған. Бұл материалдар ескерткіштің кейін одан әрі бұзылған бөліктерінің бастапқы қалпын зерттеуге мүмкіндік береді.

Тағы бір қызықты дерек – мешітке қатысты ресми құжаттардың тарихы 1920-жылдардан емес, 1903 жылдан басталады. Яғни мешіт салу туралы әкімшілік келісім алу мен оның нақты тұрғызылуының арасында едәуір уақыт өткен болуы мүмкін.

Бұл қызықты

Исатай мешітінің құрылысында екі түрлі материалдың қатар қолданылуы кездейсоқ емес. Негізгі ғимарат жергілікті жерде қолжетімді шикі кірпіштен тұрғызылса, биік әрі үлкен конструкциялық салмақ түсетін мұнара күйдірілген кірпіштен қаланған. Бұл ХХ ғасыр басындағы дала сәулетшілерінің жергілікті материалдарды құрылыс міндетіне қарай ұтымды пайдаланғанын көрсетеді.

Мешіт мұнарасының ішінде жеке баспалдақ салынбай, кірпіштен тұтас өрілген бұрандалы баспалдақтың қолданылуы да ерекше архитектуралық шешім саналады.

Исатай Сатыбалдыұлының тұлғасы да мешіт тарихының аясынан кеңірек. Оның 1916 жылы Ырғыз уезінің атынан патша жарлығына байланысты Орынбор мен Петроградқа баруға дайындалған делегация құрамында аталуы діни қайраткердің қоғамдық-саяси өмірден шет қалмағанын байқатады.

Неліктен бұл ескерткішті қорғау керек?

Исатай мешіті – ХХ ғасыр басындағы Батыс Қазақстан мен Солтүстік Арал мағының дәстүрлі діни архитектурасын танытатын сирек сақталған ескерткіштердің бірі. Оның құндылығы тек мешіт болғанында емес.

Біріншіден, ғимарат жергілікті құрылыс дәстүрін көрсетеді. Шикі және күйдірілген кірпішті қатар қолдану, конус тәрізді мұнара, бұрандалы кірпіш баспалдақ, екі бөлікті жоспар мен михраб құрылысы өңір сәулет өнерінің өзіндік ерекшеліктерін сақтап қалған.

Екіншіден, ескерткіш Исатай Сатыбалдыұлы мен Шомбал Бектасұлы секілді нақты тарихи тұлғалардың қызметімен байланысты. Осы арқылы мешіт архитектуралық нысан ғана емес, ХХ ғасыр басындағы өңірдің діни және қоғамдық тарихының материалдық куәсіне айналады.

Үшіншіден, 1983 жылғы зерттеудің өзінде ғимараттың қатты бұзылғаны, ал 1984 жылғы есеп құжаттарында оның техникалық жағдайы авариялық деп бағаланған. Шикі кірпіштен салынған құрылыстар табиғи әсерге аса осал келеді. Сондықтан мұндай ескерткіштің әрбір жоғалған қабырғасы немесе архитектуралық элементі тарихи ақпараттың да қайтымсыз жоғалуын білдіреді.

Исатай мешітін сақтау – бір ғана діни ғимаратты қорғау емес, Солтүстік Арал мағы қазақтарының ХХ ғасыр басындағы сәулет дәстүрін, діни өмірін, құрылыс технологиясын және тарихи жадын сақтау.

Дереккөздер

1. Әжіғали С. Е. Памятники Северного Приаралья // История и культура Арало-Каспия: сборник статей. Вып. 1 / под общ. ред. С. Ажигали. Алматы: Құс жолы, 2001. 164-б.
2. Әжіғали С. Е. Архитектура кочевников – феномен истории и культуры Евразии (памятники Арало-Каспийского региона). Алматы: Ғылым, 2002. 203-б.
3. Бекназаров Р. А. Казахи Северного Приаралья в XIX – начале XX вв. (историко-этнографическое исследование). Алматы: Арыс, 2022. 381-б.
4. Рахбаев Қ. Қ. Ырғыз өңірі мешіттерінің тарихынан // Ақтөбе облысының тарихи-мәдени және табиғат мұралары ескерткіштері: 13 томдық. 9-т. Ырғыз ауданы. Ақтөбе, 2017.
5. Ескерткіш – ел тарихы. Ақтөбе, 1992. 101-б.
6. Исатай мешітінің 1983 жылғы архитектуралық экспедициялық өлшемдері, 1984 жылғы ескерткіш паспорты және есеп карточкасы.
7. Исатай мешіті // Уикипедия.
8. Көтеріліс мемлекетінің құрылуы мен нышандары // А. Иманов атындағы Амангелді мемориалдық мұражайы.