"Хазірет Досжан ишан" мемориалдық кешені
Тарихы
Хазірет Досжан ишан кешені Ақтөбе облысының Темір ауданында, Шұбарқұдық кентінің маңындағы Шилі өзені бойында орналасқан. Бұл жер XIX ғасырдың екінші жартысында мешіт пен медреседен ғана емес, тұрғын және шаруашылық құрылыстарынан, қонақжайлардан, бау-бақшадан тұратын ірі діни-ағартушылық орталық ретінде қалыптасты. Кешеннің тарихы діни ұстаз әрі ағартушы Досжан ишан Қашақұлының қызметімен тікелей байланысты.
Досжан ишанның азан шақырып қойған есімі Досмұхаммед болған. Ол 1815 жылы дүниеге келген. Алғашқы сауатын әкесі Қашақ молдадан ашып, кейін Хиуа, Үргеніш, Бұқара секілді Орта Азияның діни білім орталықтарында оқуын жалғастырғаны туралы мәліметтер бар. Пірінен шәкірт тәрбиелеуге рұқсат алғаннан кейін ел ішінде «ишан» атағымен танылған. XIX ғасырдың 1850-жылдары Доңызтау өңіріндегі Тасастау–Қайнар маңында мешіт салып, бала оқытқан. Досжан ишанның ағартушылық қызметін өз дәуірінде өмір сүрген ақын Кердері Әбубәкірдің шығармалары да сипаттайды.
1868 жыл Досжан ишан өміріндегі жаңа кезеңнің басталуымен байланысты. Сол тұста Ресей империясының қазақ даласын басқару жүйесіне енгізген реформалары Орал мен Торғай облыстарында үлкен қарсылық туғызды. Осы саяси өзгерістер кезінде Досжан ишан Ойыл өңіріне, Шилі өзені бойына қоныс аударды. Кей деректер оның бұл жаққа көшуін биліктің діни қайраткерлерді бақылауда ұстау саясатымен байланыстырады. Шилі бойында мешіт салуға кірісіп, құрылысқа Бірман есімді шебер тартылған. Халық та асармен жұмысқа қатысқан. Кейінгі археологиялық зерттеулер мешіттің бір уақытта толық тұрғызылмағанын, халық көбейген сайын оның жеке бөліктері кезең-кезеңімен қосылып отырғанын көрсетті. Сондықтан кешеннің қалыптасуын бір ғана құрылыс жылымен шектеу дұрыс емес: оның негізі 1868 жылдан бастап қаланып, кейінгі онжылдықтарда кеңейген.
Мешіт төңірегінде медресе, шәкірттер мен ұстаздарға арналған бөлмелер, қонақжайлар, тұрғын және шаруашылық құрылыстары пайда болды. Әбубәкір Кердерінің жырларында медреседе 150 шәкіртке арналған құжыра болғаны айтылады. Біртіндеп бұл жер тек құлшылық орны емес, адамдар тұрақтап, білім алып, еңбек еткен үлкен қонысқа айналды. Кешен маңында бау-бақша өсірілгені де тарихи деректер мен кейінгі зерттеулерде аталады.
Досжан ишанның қызметі Шилідегі орталықпен ғана шектелген жоқ. Ол қазақтардың қажылық сапарларын ұйымдастыру ісіне араласып, Меккедегі қазақ қажылары аялдайтын тәкиямен байланысты тарихи оқиғаларда аталады. Сонымен бірге XIX ғасырдың соңына қарай қазақтардың діни істерін басқарудағы шектеулерді өзгертуге әрекет жасаған тұлғалардың бірі болды. 1888 жылғы құжатта Досжан ишан бастаған Орал, Торғай және Орынбор қазақтарының өкілдері қазақтар үшін жеке мүфти мен діни басқарма тағайындау жөнінде Ресей империясының Ішкі істер министрлігіне өтініш бергені көрсетілген.
Досжан ишан өмірінің соңында өзі қалыптастырған осы орталықтың жанындағы қорымға, мешіттің шығыс жағына жерленген. Оның қайтыс болған жылына қатысты жарияланған еңбектерде екі нұсқа кездеседі: бірқатар материалдарда 1890 жыл, ал кей зерттеу және анықтамалық еңбектерде 1896 жыл көрсетіледі. Сондықтан бұл дата әлі де нақтылауды қажет ететін мәселелердің бірі болып қала береді.
XX ғасырдың алғашқы ширегіне дейін кешен діни-ағартушылық қызметін жалғастырды. Кеңес билігі орнағаннан кейін мешіт пен медресенің бұрынғы қызметі тоқтады. Кей кезеңдерде мешіт ғимараты дүкен және ат қора ретінде пайдаланылып, кейін қараусыз қалды. Шатырлары мен күмбездері құлап, көптеген қосалқы құрылыстар топырақ астында қалды.
Кешенді жүйелі ғылыми зерттеу 2019 жылы басталды. 2020 жылдан бастап археологиялық зерттеумен қатар консервация, қалпына келтіру және абаттандыру жұмыстары жүргізілді. 2021–2023 жылдардағы қазбалар медресенің құрылысын нақтылауға мүмкіндік берді. 2023 жылғы 7 қыркүйекте мемориалдық кешеннің алғашқы жаңғыртылған кезеңі ашылып, жаңа кесене, музей мен қонақ қабылдайтын үй, көне құдық, аршылған мешіт қабырғалары және медресенің бір бөлігі келушілерге ұсынылды.
Зерттеу мұнымен тоқтаған жоқ. 2024 жылдан бері мешіттің ішкі бөліктері зерттеліп, қабырғалардан түрлі түсті тарихи ою-өрнектер мен араб жазулары анықталды. 2026 жылы кешендегі ғылыми-реставрациялық жұмыстар жалғасып, тарихи мұнараны, мешіт артындағы тұрғын үй құрылымдарын қалпына келтіру және қабырға кескіндерін сақтау жұмыстары жүргізілуде.
Ескерткіш сипаттамасы
Тарихи кешеннің негізгі өзегі — мешіт, медресе және олардың айналасындағы діни-тұрмыстық құрылыстар. Көне мешіт Шұбарқұдық кентінен оңтүстік-батысқа қарай шамамен 2,7 шақырым жерде орналасқан. Бұрынғы сипаттамалар бойынша мешіттің ұзындығы шамамен 28 метр, ені 11 метр, биіктігі 5 метр болған. Ғимарат алты негізгі бөліктен тұрған, биік аркалы терезелері мен күмбезді жабындары болған. Ішкі кеңістікте төбені ұстап тұратын бағаналардың болмауы құрылыстың ерекше белгілерінің бірі саналады.
Археологиялық зерттеулер мешіттің бүгінгі белгілі жоспары бір құрылыс науқанының нәтижесі емес екенін көрсетті. Жеке бөлмелер мен құрылымдар әр кезеңде қосылған. Бұл кешеннің уақыт өте келе ұлғайып отырғанын аңғартады. Қазба кезінде әртүрлі өлшемдегі төрт түрлі кірпіш пайдаланылғаны анықталған; ірі кірпіштердің кейбірінің салмағы 12 килограмға дейін жеткен.
Мешіт интерьерінің маңызды ерекшелігі — қабырға безендірулері. Археологтер қызыл, сары, жасыл, көк және қара бояулармен салынған өсімдік тектес өрнектерді, сондай-ақ араб қарпіндегі аяттар мен хадис мәтіндерінің фрагменттерін тапты. Кей бөлмелердегі өрнектер қабырғаны тұтастай жауып, қазақтың дәстүрлі тұскиіз композицияларын еске түсіреді. Зертханалық талдау бояулардың минералдық пигменттер мен табиғи желім негізінде дайындалғанын, ал олардың астындағы сылақ құрамына ұсақталған қамыс араласқан саз пайдаланылғанын көрсетті. Түпнұсқа кескіндердің бір бөлігі арнайы әдіспен алынып, консервациядан өтуде; олардың ғылыми көшірмелерін кейін мешіт қабырғаларына орналастыру көзделген.
Мешітпен қатар орналасқан медресе археологиялық қазбалар арқылы зерттелді. Оның П тәрізді жоспармен салынғаны, оқу бөлмелері, шәкірттерге арналған құжыралар, дәліздер, пештер және шаруашылық орындары болғаны анықталды. Медресенің бір бөлігі қалпына келтіріліп, екінші бөлігі археологиялық нысан ретінде ашық күйінде консервацияланған. Осы тәсіл келушіге қайта жаңғыртылған құрылысты да, түпнұсқа археологиялық қалдықтарды да қатар көруге мүмкіндік береді.
Кешен аумағындағы өзге нысандардың орналасуын анықтауға 1904 жылы геоботаник Владимир Дубянский түсірген панорамалық фотосурет үлкен көмек берді. Сол суретті археологиялық деректермен салыстыру нәтижесінде мешіт алдындағы мұнараның іргетасы және Досжан ишан тұрған үй деп болжанатын құрылыстың орны анықталды. Тұрғын үйдің көлемі 18 × 22 метр, сегіз бөлмелі болғаны, ал мұнара іргетасының көлемі 7,5 × 7,5 метр екені белгілі болды.
Қазіргі мемориалдық аумақта тарихи нысандармен бірге жаңғыртылған Досжан ишан кесенесі, музей, қонақ қабылдайтын үй, қалпына келтірілген көне құдық және абаттандырылған бұлақ бар. Бұл жаңа құрылыстарды XIX ғасырдан сақталған түпнұсқа кешен элементтерімен шатастырмау маңызды: бүгінгі нысан тарихи қалдықтар, археологиялық консервация және қазіргі мемориалдық инфрақұрылым қатар орналасқан көпқабатты мұра кешені болып саналады.
Сіз білесіз бе?
Досжан ишан қазақтардың діни басқармасы жөніндегі мәселені ресми деңгейде көтерген. 1888 жылғы құжатта оның басқа да өкілдермен бірге қазақтар үшін жеке мүфти мен діни басқарма тағайындауды сұрап, Ресей империясының Ішкі істер министрлігіне өтініш бергені көрсетілген.
Досжан ишан қолданған мөр туралы дерек сақталған. Ондағы араб жазуында «молла Досмұхаммед ибн Қашақ» деген есім мен хижра бойынша 1248 жыл көрсетілген.
Кешеннің жүз жылдан астам бұрынғы бейнесі фотосуретке түскен. Петербург ботаникалық бағының қызметкері, геоботаник Владимир Дубянский 1904 жылы бұл жердің панорамалық көрінісін түсірген. Кейін осы кадр жоғалған құрылыстарды іздеуде маңызды ғылыми дерекке айналды.
Мешіт қабырғаларындағы бояулар жай ғана сәндік іздер емес. Зерттеу кезінде олардың бірнеше түстен тұратын күрделі өсімдік композициялары мен араб жазуларын қамтитыны анықталды. Бір ғасырдай үйінді астында қалуы кейбір бояулардың бүгінге дейін сақталуына жағдай жасаған.
Бұл қызықты
Қазақ қажыларының Меккедегі үйі.
Досжан ишанның есімі XIX ғасырдағы қазақ қажыларының Меккеде аялдайтын тәкия үйінің тарихымен тығыз байланысты. Бұл оқиғаның нақты мерзімі мен оған қатысушылар жөніндегі нұсқалар бірдей емес. Дегенмен Шәкәрім Құдайбердіұлы 1905–1906 жылдардағы қажылығы кезінде мұндай тәкияны көргенін және оның сол кезде Кіші жүз Досжан қажының атына жазулы болғанын жеткізеді. Құнанбай Өскенбайұлының есімі де осы тәкияның тарихымен байланысты айтылады. Бұл дерек XIX ғасырдағы қажылықтың жеке адамның сапары ғана емес, алыстағы қазақтарға ортақ инфрақұрылым қалыптастыру әрекеті болғанын аңғартады.
Діни орталықтың айналасындағы бақ.
Шилідегі қоныс тек мешіт пен медреседен тұрмаған. Деректерде мұнда жеміс ағаштары, жүзім және басқа дақылдар өсірілген үлкен бақ болғаны айтылады. Сөйтіп, білім беру мен діни қызмет күнделікті шаруашылықпен қатар жүрген. Кешенді «даладағы мектеп» немесе «мешіт» деп қана қабылдау оның шынайы ауқымын тарылтып жібереді: бұл адамдар оқып, тұрған, қонақ қабылдаған және еңбек еткен тұтас қоныс болған.
Бір ескі сурет археологтерге карта қызметін атқарды.
1904 жылғы Дубянский фотосуретінде кешеннің кейін жоғалып кеткен мұнарасы мен тұрғын құрылыстары көрінеді. Бір ғасырдан астам уақыт өткен соң мамандар суреттегі ғимараттардың өзара орналасуын жердегі қазба іздерімен салыстырды. Нәтижесінде мұнара іргетасы мен тұрғын үй орны анықталды. Архивтік бір кадрдың археологиялық зерттеуге нақты бағыт беруі осы кешен тарихының ең қызықты қырларының бірі.
Неліктен бұл ескерткіш маңызды?
Хазірет Досжан ишан кешенінің құндылығы бір ғана тарихи тұлғаның есімімен шектелмейді. Ол XIX ғасырдағы қазақ даласында діни білімнің қалай ұйымдастырылғанын, ұстаз бен шәкірттің қандай ортада өмір сүргенін және мешіт төңірегінде тұтас әлеуметтік кеңістік қалай қалыптасқанын заттай көрсететін сирек нысандардың бірі.
Кешен тарихы қазақ даласындағы білім беру дәстүрінің медресемен, күнделікті шаруашылықпен және қоғам өмірімен тығыз байланыста болғанын көрсетеді. Мұндағы шәкірттер тек құлшылық орнына келушілер емес, белгілі бір мерзім осында тұрып, білім алған адамдар болды. Сондықтан медресе құжыралары, тұрғын үйлер, пештер, қонақжайлар мен шаруашылық құрылыстарының орындары мешіттің өзінен кем емес тарихи ақпарат береді.
Досжан ишанның 1888 жылғы жеке діни басқарма туралы бастамаға қатысуы кешен тарихын кеңірек қоғамдық үдерістермен байланыстырады. Бұл XIX ғасырдың соңында қазақ қоғамында дін мәселесі тек ғибадатпен шектелмей, білім, құқық, жергілікті өзін-өзі ұйымдастыру және империялық басқару жүйесімен сабақтас болғанын аңғартады.
Сәулет тұрғысынан кешеннің маңызы оның бүгінге тұтас күйінде жетуінде емес, керісінше, сақталған қабырғалар, құрылыс іздері, көне материалдар, қабырға суреттері мен археологиялық қабаттар арқылы бастапқы құрылымын ғылыми жолмен қалпына келтіруге мүмкіндік беруінде. Әсіресе мешіт интерьерінен табылған көптүсті өрнектер XIX ғасырдағы Батыс Қазақстанның діни сәулетін тек сыртқы пішінімен емес, ішкі көркемдік әлемімен де зерттеуге жол ашады.
Бүгінгі таңда кешеннің тағы бір құндылығы — мұраны қалай сақтау керектігін көрсететін тәжірибелік алаңға айналуында. Мұнда барлық ескі құрылысты жаңадан салып шығу емес, бір бөлігін реставрациялау, бір бөлігін археологиялық қалпында консервациялау, ал аса нәзік түпнұсқа қабырға кескіндерін музей жағдайында сақтау тәсілі қолданылып отыр. Бұл келушіге «жаңадан жасалған көне ғимаратты» ғана емес, шын мәнінде XIX ғасырдан қалған материалдық іздерді көруге мүмкіндік береді.
Осы қасиеттерінің жиынтығы Хазірет Досжан ишан кешенін діни тарих, ағартушылық, сәулет, археология және аймақтың күнделікті өмір тарихы тоғысқан ескерткішке айналдырады. Оның қазіргі ұрпақ үшін маңызы да осында: кешен өткенді аңыз түрінде ғана емес, қабырға, іргетас, жазу, бояу, архивтік сурет пен археологиялық дерек арқылы тануға мүмкіндік береді.
Дереккөздер
Әділханұлы М. «Қазақтың қамын ойлаған хазірет» // Abai.kz. 28 қыркүйек 2015.
Нұғыманов М. «Досжан Ишан туралы» // Turkystan.kz. 3 қараша 2023.
Өтеміс И. «Досжан ишан кешені: зерттеулер жалғасады» // Ақтөбе газеті. 13 қыркүйек 2024.
- Рахбаев Қ. «Досжан ишан» // Ақтөбе газеті. 17 қыркүйек 2015.
- «Досжан хазрет мемориалдық кешен» // Қазақстан музейлері / e-museum.kz.
- «Досжан ишан Қашақұлы» // Уикипедия.
- «Досжан хазірет мешіті» // Уикипедия.
