Едіге би ескерткіші

Тарихи мәлімет

Едіге би, халық жадында Ер Едіге, Едіге батыр атымен де сақталған тарихи тұлға — Алтын Орда дәуірінің аса ықпалды мемлекет қайраткерлерінің бірі. Ол XIV ғасырдың екінші жартысы мен XV ғасырдың басында өмір сүріп, Алтын Орданың саяси өмірінде маңызды рөл атқарған.

Тарихи деректерде Едіге би Ақсақ Темір жорықтарынан кейін әлсіреген Алтын Орданың саяси құрылымын қайта нығайтуға ықпал еткен көреген қайраткер ретінде сипатталады. Ол тек әскери қолбасшы ғана емес, ел басқару ісінде беделге ие болған би, саясаткер және тарихи дәуірдің күрделі үдерістеріне әсер еткен тұлға ретінде танылады.

Едігенің есімі қазақ халқына ғана емес, көптеген түркі халықтарына да кеңінен мәлім. Оның тұлғасы «Едіге батыр» тарихи-қаһармандық эпосы арқылы халық жадында сақталып қалды. Бұл жырдың бірнеше ондаған нұсқасының болуы Едіге бейнесінің түркі дүниесіндегі кең таралғанын және оның елдік, ерлік, әділдік ұғымдарымен тығыз байланыста қабылданғанын көрсетеді.

Ескерткіштің сипаттамасы

Едіге би ескерткіші қоладан құйылған монументтік мүсін түрінде жасалған. Мүсінде Едіге қазақ билеріне тән кең пішілген шапан мен дулыға киген, сол қолын жоғары көтерген қалпында бейнеленген. Бұл қимыл батырдың елге үн қатқан, халықты бірлікке шақырған және тарихи жауапкершілікті арқалаған тұлға ретіндегі бейнесін айқындайды.

Ескерткіштің биіктігі — 4,5 метр, тұғырының биіктігі — 4 метр. Тұғыр қызыл гранитпен қапталған. Қола мүсін мен қызыл граниттің үйлесімі монументке салтанатты, берік және тарихи мазмұны терең сипат береді.

Мүсіндік шешімде Едігенің батырлық, билік және кемеңгерлік қасиеттері қатар көрсетілген. Шапан мен дулыға оның тарихи дәуірін еске түсірсе, жоғары көтерілген қолы халық алдындағы жауапкершілік пен елдік идеяны білдіреді.

Ескерткіштің ашылуы

Едіге биге арналған ескерткіш 2020 жылы Ақтөбе қаласында Алтын Орданың 750 жылдығына орай орнатылды. Ескерткіштің ашылуы тарихи тұлғаны ұлықтау, ортағасырлық дала тарихына назар аудару және жас ұрпаққа елдік пен ерлік дәстүрін таныту мақсатында ұйымдастырылды.

Ашылу рәсіміне облыс басшылығы, зиялы қауым өкілдері, тарихшылар, қоғам белсенділері, қала тұрғындары қатысты. Салтанатты жиында Едіге есімін ұлықтаудың ұлттық тарихи сана үшін маңызы атап өтілді.

Бұл оқиға Ақтөбе қаласының мәдени өміріндегі маңызды сәттердің бірі болды. Ескерткіштің Едіге батыр даңғылы бойында орналасуы да символдық мәнге ие: тұлғаның есімі қала кеңістігінде көше атауы және монумент арқылы қатар жаңғырып тұр.

Неге бұл ескерткіш маңызды?

Едіге би ескерткіші Алтын Орда дәуірі мен қазақ тарихи жадын байланыстыратын маңызды мәдени нысан болып саналады. Ол тек бір тарихи тұлғаның бейнесін ғана емес, ортағасырлық дала мемлекеттілігі, елдік сана, әскери дәстүр және билер институты туралы түсінікті кеңейтеді.

Ескерткіш Едігенің тарихи және эпикалық бейнесін біртұтас көрсетеді. Бір жағынан, ол нақты тарихи дәуірде өмір сүрген саяси тұлға болса, екінші жағынан, халық эпосында әділдік пен ерліктің символына айналған кейіпкер.

Бұл нысан қала тұрғындары мен қонақтары үшін тарихи таным орны, жас ұрпақ үшін елдік рухты сезіндіретін мәдени кеңістік болып табылады. Мұндай ескерткіштер өткенді тасқа қашап қана қоймай, бүгінгі қоғамға тарихпен сөйлесудің жолын көрсетеді.

Ескерткішке қарағанда нені байқауға болады?

Ең алдымен мүсіндегі киім үлгісіне назар аударған жөн. Кең пішілген шапан мен дулыға Едіге бейнесін бір мезгілде би, батыр және ел ағасы ретінде танытады.

Сол қолының жоғары көтерілуі — композицияның негізгі символдық бөлігі. Бұл ишара халыққа үндеу, шешім қабылдау, елді бірлікке шақыру мағынасында қабылданады.

Қызыл гранитпен қапталған биік тұғыр мүсіннің кеңістіктегі салмағын арттырады. Тұғырдың беріктігі мен мүсіннің тік қалпы Едігенің тарихи тұлғалық қуатын, ел жадындағы орнықтылығын білдіреді.

Білесіз бе?

Едіге туралы эпос қазақ халқында ғана емес, ноғай, татар, башқұрт, өзбек және басқа да түркі халықтарының ауыз әдебиетінде кездеседі. Сондықтан Едіге бейнесі тек ұлттық емес, ортақ түркілік тарихи-мәдени кеңістіктегі маңызды тұлға ретінде бағаланады.

2020 жылы Ақтөбеде «Ер Едіге – Ноғайлы дәуірінің жыры» тақырыбында халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция өткізіліп, Едіге мұрасын насихаттауға арналған музыкалық альбом таныстырылды. Бұл шаралар Едіге тұлғасының тек ескерткіш арқылы емес, ғылыми, әдеби және музыкалық бағытта да зерттеліп жатқанын көрсетеді.

Едіге есімі Ақтөбе өңіріндегі жер-су атауларымен де байланысты айтылады. Зерттеушілер оның өмірі мен жерленген орнына қатысты деректерді әлі де ғылыми тұрғыда қарастыру қажет екенін атап өтеді. Демек, Едіге туралы әңгіме аяқталған жоқ — тарихшылар үшін бұл әлі де ашық тұрған үлкен тақырып.

Толығырақ оқу

1. ҚазАқпарат. «Ақтөбеде Ер Едігеге ескерткіш орнатылды»
2. Ақтөбе газеті. «Ер Едігеге ескерткіш қойылды»
3. Ақтөбе облысының мәдениет, архивтер және құжаттама басқармасы. «Ақтөбеде “Ер Едіге – Ноғайлы дәуірінің жыры” музыкалық альбомы жарық көрді»