Орыс-қырғыз әйелдер мектебі

Тарихи мәлімет

Орыс-қырғыз әйелдер мектебі — Ақтөбе қаласындағы қыз балаларға білім беру тарихымен байланысты көне сәулеттік нысандардың бірі. Ғимарат XIX ғасырдың соңында, Ақтөбе уезіндегі бай қазақтардың ерікті түрде жинаған қаражаты есебінен салынған.

Ғимараттың құрылысы 1894 жылы толық аяқталып, сол жылы уездегі тұңғыш орыс-қырғыз, яғни қазақ қыздарына арналған мектеп ретінде ашылды. Сол кезеңдегі ресми құжаттарда қазақ халқы «қырғыз» атауымен берілгендіктен, мектептің тарихи атауы да «орыс-қырғыз әйелдер мектебі» түрінде қалыптасқан.

Бұл оқу орны Ақтөбе өңіріндегі әйелдер білімінің бастауында тұрған маңызды мәдени-ағартушылық нысандардың бірі саналады. Мектептің ашылуы жергілікті қоғамда қыз балалардың сауатын ашу, оларды қоғамдық өмірге бейімдеу және жаңа білім беру дәстүрін қалыптастыру бағытындағы елеулі қадам болды.

Ескерткіштің сипаттамасы

Орыс-қырғыз әйелдер мектебінің ғимараты бір қабатты, тастан салынған, темір шатырлы құрылыс ретінде сипатталады. Биіктігі шамамен 3,80 метр, жалпы аумағы 121,80 шаршы метр.

Ғимараттың ішкі жоспарлануы оқу орнының бастапқы қызметіне бейімделген. Мұнда 25 қазақ қызына арналған интернат, мұғалім пәтері, екі сынып бөлмесі, қолөнерге арналған орын және шағын аурухана қарастырылған.

Сәулеттік тұрғыдан алғанда, бұл нысан қарапайымдылығы мен функционалдық шешімі арқылы XIX ғасырдағы уездік қалалардағы оқу ғимараттарының ерекшелігін көрсетеді. Оның ықшам көлемі, тастан қаланған қабырғалары және ішкі құрылымының ыңғайлылығы ғимараттың білім беру мақсатына арнайы бейімделгенін аңғартады.

Ескерткіштің ашылуы

Ғимарат 1894 жылы толық аяқталып, сол жылы Ақтөбе уезіндегі тұңғыш орыс-қырғыз қыздар мектебі ретінде пайдалануға берілді.

Кейінгі кезеңдерде ғимарат әртүрлі қоғамдық қызметке бейімделсе де, оның бастапқы тарихи мәні — қыз балаларға білім беру ісімен байланысы — сақталып қалды. 1990 жылы нысан жергілікті маңызы бар тарихи-мәдени ескерткіштердің мемлекеттік тізіміне енгізілді. 

Неге бұл ескерткіш маңызды?

Бұл ғимарат — Ақтөбе қаласының білім беру тарихын, әйелдер ағарту ісінің бастауын және XIX ғасырдағы қоғамдық өзгерістерді көрсететін маңызды мәдени мұра нысаны.

Орыс-қырғыз әйелдер мектебі тек оқу орны ретінде ғана емес, қала тарихындағы әлеуметтік жаңғырудың белгісі ретінде де құнды. Ол жергілікті тұрғындардың білімге, ағартушылыққа және қыз балалардың қоғамдағы орнына ерекше мән бере бастағанын көрсетеді.

Нысанның жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші мәртебесіне ие болуы оның Ақтөбе қаласының тарихи келбетін сақтаудағы және өңірдің ағартушылық тарихын танытудағы рөлін айқындайды.

Ескерткішке қарағанда нені байқауға болады?

Ғимаратқа қарағанда оның қарапайым, бірақ мазмұнды архитектуралық шешіміне назар аударған жөн. Бір қабатты тастан салынған құрылым, ықшам жоспар және темір шатыр XIX ғасырдың соңындағы оқу ғимараттарына тән сипаттарды көрсетеді.

Нысанның ішкі жоспарлануы да ерекше қызығушылық тудырады: мектеп тек сабақ өтетін орын ғана емес, интернат, мұғалім пәтері, қолөнер бөлмесі және шағын медициналық көмек көрсету орны бар кешенді білім беру кеңістігі болған.

Бұл ғимаратқа қарағанда, Ақтөбе қаласының көне бөлігіндегі білім беру, қайырымдылық және қоғамдық өмір тарихы бір-бірімен тығыз байланыста дамығанын байқауға болады.

Білесіз бе?

«Орыс-қырғыз» атауындағы «қырғыз» сөзі қазіргі қырғыз халқын емес, сол кезеңдегі Ресей империясының ресми әкімшілік тілінде қазақтарға қатысты қолданылған тарихи атауды білдіреді. Сондықтан бұл мектептің мәні қазақ қыздарына білім беру тарихымен тікелей байланысты.

Бұл ғимараттың салынуы жергілікті қазақ қоғамының өз ішінен шыққан қайырымдылық бастамаларымен байланыстырылады. Яғни мектеп тек билік тарапынан емес, жергілікті қауымның да қолдауымен пайда болған ағартушылық нысан ретінде бағаланады.

Толығырақ оқу:

1. Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілерінің «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі. Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі
2. Қазақстан Республикасы нормативтік құқықтық актілерінің эталондық бақылау банкі. Ақтөбе облысы әкімдігінің 2020 жылғы 18 тамыздағы №306 қаулысы
3. Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енгізілген өзгерістер
4. Ақтөбе қаласының тарихи ғимараттары туралы ғылыми мақала