Тілеу батыр ескерткіші

Тарихи мәлімет: Тілеу батыр Айтұлы — XVII ғасырда өмір сүрген қазақ батыры, Тәуке хан замандастарының бірі. Ол ел қорғау жолында қол бастаған, жаугершілік заманда халықтың бірлігі мен жер тұтастығы үшін күрескен тарихи тұлғалардың қатарында аталады.

Тілеу батырдың есімі Сайрам соғысымен тікелей байланысты. Тарихи деректер мен ел жадындағы мәліметтер бойынша, ол Кіші жүз әскерінен 17 мың қол бастап, Сайрам түбіндегі шайқастарға қатысқан. 1684 жылы Сайрам қаласы маңындағы ұрыста Тілеу батыр қаза тапты. Батырдың сүйегі Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің жанына жерленген.

Тілеу батырдың ерлігі қазақ халқының XVII ғасырдағы сыртқы қауіп-қатерге қарсы күрес тарихымен тығыз байланысты. Оның тұлғасы ел қорғаған батырлар дәстүрін, әскери ұйымдасу мәдениетін және ұлт бірлігі жолындағы жауапкершілікті танытады.

Ескерткіштің сипаттамасы: Ескерткіш Тілеу батырдың ат үстіндегі мүсіні түрінде жасалған. Батыр қолына найза ұстап, бес қаруын сайлап жауға шыққан ер тұлғасында бейнеленген. Монументтің көркемдік шешімінде батырлық рух, дала жауынгерінің айбары және ұлттық нақыш айқын көрінеді.

Мүсін көлемі 6,51 х 4,2 метр болатын тұғырға орнатылған. Ескерткіште қазақы ою-өрнектер мен ұлттық символикалық элементтер қолданылған. Ат үстіндегі бейне мен найза ұстаған қимыл батырдың әскери ерлігін, ел алдындағы жауапкершілігін және жауға қарсы қайратын көрсетеді.

Тұғыр мен мүсіннің композициялық үйлесімі Тілеу батыр тұлғасын асқақтатып, ескерткішті қалалық кеңістіктегі көрнекті тарихи-мәдени нысан ретінде танытады.

Ескерткіштің ашылуы: Тілеу батыр ескерткіші Ақтөбе қаласында 2015 жылғы 1 қазанда салтанатты түрде ашылды. Ашылу рәсімі Қазақ хандығының 550 жылдығына орайластырылып өткізілді.

Бұл тарихи-мәдени іс-шараға қала басшылары, батырдың ұрпақтары, зиялы қауым өкілдері және тұрғындар қатысты. Ескерткіштің ашылуы Ақтөбе қаласында ұлттық тарихты дәріптеу, батырлар рухына тағзым ету және жас ұрпаққа ел қорғаған тұлғалардың өнегесін таныту бағытындағы маңызды оқиғалардың бірі болды.

Неге бұл ескерткіш маңызды?

Тілеу батыр ескерткіші қазақ халқының елдік тарихын, батырлық дәстүрін және жер қорғау жолындағы күресін еске салады. Ол XVII ғасырдағы қазақ қоғамының әскери-саяси жағдайын, сыртқы қауіпке қарсы ұйымдасуын және батырлар институтының тарихи рөлін танытатын мәдени нысан болып табылады.

Ескерткіш Тілеу батырдың жеке ерлігін ғана емес, тұтас бір дәуірдің күрделі тарихи болмысын көрсетеді. Оның Ақтөбе қаласында орнатылуы өңір тұрғындары үшін тарихи сабақтастықты сезінуге, ұлттық рухты нығайтуға және ел қорғаған тұлғалардың есімін ұлықтауға мүмкіндік береді.

Бұл монумент қала тұрғындары мен қонақтары үшін тарихи танымдық орынға айналып, жас ұрпаққа отансүйгіштік, батылдық және туған жерге адалдық құндылықтарын насихаттайды.

Ескерткішке қарағанда нені байқауға болады?

Ескерткіште Тілеу батыр ат үстінде, қолына найза ұстаған күйде бейнеленген. Бұл — қазақ батырларына тән жауынгерлік бейненің көркем көрінісі. Найза батырдың шайқасқа дайын тұрғанын, ал ат үстіндегі қалпы оның қолбасшылық мәртебесін білдіреді.

Мүсіндегі сауыт-сайман, қару-жарақ және ұлттық өрнектер батырлық дәуірдің рухын жеткізеді. Тұғырдың көлемі мен композицияның биіктігі Тілеу батырдың халық жадындағы орнын айқындап, монументке салтанатты сипат береді.

Ескерткіш орналасқан орын да назар аудартады: Тілеу батыр көшесі мен Әбілқайыр хан даңғылының қиылысы қазақ тарихындағы екі ірі тұлғаның есімін қалалық кеңістікте тоғыстырып тұр.

Білесіз бе?

Тілеу батырдың есімі Сайрам соғысымен байланысты аталады. Ел жадындағы деректерде оның 17 мың қол бастап, Сайрамды қорғау жолындағы шайқастарға қатысқаны айтылады.

Тілеу батырдың сүйегі Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің маңына жерленген. Бұл оның өз дәуіріндегі беделі мен ел ішіндегі мәртебесінің жоғары болғанын көрсетеді.

Ескерткіш Қазақ хандығының 550 жылдығы аясында ашылғандықтан, ол тек бір батырға арналған белгі ғана емес, қазақ мемлекеттілігі тарихын ұлықтайтын символдық нысан ретінде де бағаланады.

Толығырақ оқу

1. Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілерінің «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі. Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі
2. Ақтөбе газеті. Ер Тілеудің еңселі ескерткіші
3. RikaTV. Тілеу батырдың ескерткіші ашылды
4. El.kz. Тілеу батырға ескерткіш қойылады
5. Тілеу Айтұлы туралы анықтамалық мәлімет