Жалаңтөс батыр ескерткіші

Тарихи мәлімет: Жалаңтөс батыр Сейітқұлұлы, тарихи деректерде Жалаңтөс баһадүр деген атпен де белгілі, 1576–1656 жылдары өмір сүрген қазақ батыры, мемлекет қайраткері және қолбасшы. Ол Әлімұлы бірлестігі ішіндегі Төртқара руынан шыққан, XVII ғасырдағы қазақ және Орта Азия тарихында ерекше орны бар тұлғалардың бірі.

Жалаңтөс батыр Самарқан әмірі ретінде танылып, әскери қолбасшылық қабілетімен қатар, саяси мәмілегерлігімен де ерекшеленді. Тарихи деректерде оның жоңғар шапқыншылығына қарсы күрестегі рөлі, соның ішінде 1643 жылы Жәңгір ханға көмекке әскер бастап келуі жиі айтылады. Бұл оқиға қазақ жерін қорғау жолындағы ортақ әскери-саяси бірліктің маңызды көріністерінің бірі ретінде бағаланады.

Жалаңтөс баһадүрдің есімі батырлықпен ғана емес, мәдениет пен сәулет тарихымен де байланысты. Самарқандағы әйгілі Регистан алаңындағы Шердор және Тіллә-Қари медреселерінің салынуы да оның есімімен сабақтастырылады. Сондықтан Жалаңтөс батыр тұлғасы әскери ерлік, ел басқару және мәдени мұра ұғымдарын қатар біріктіретін тарихи бейне болып саналады.

Ескерткіштің сипаттамасы: Ескерткіште Жалаңтөс батыр ат үстінде, оң қолына шоқпар ұстап келе жатқан айбынды бейнеде сомдалған. Мүсінде батырдың қару-жарағы, ат әбзелдері және жауынгерлік келбеті көркемдік тұрғыдан нақты берілген. Ат үстіндегі композиция батырдың қозғалысын, әскери қуатын және қолбасшылық болмысын айқын көрсетеді.

Мүсін қоладан құйылған, биіктігі — 5,15 метр. Тұғыры бетоннан салынып, гранитпен қапталған. Ескерткіштің жалпы композициясы батырлық рухты, тарихи салтанатты және ұлттық жауынгерлік дәстүрді көрсетуге бағытталған.

Ескерткіштің «Сапар» автовокзалы аумағында орналасуы да символдық мәнге ие: бұл жер қала тұрғындары мен қонақтары жиі өтетін қоғамдық кеңістік болғандықтан, монумент тарихи тұлғаны кең жұртшылыққа танытатын көрнекі мәдени нысанға айналған.

Мүсіншілер: Т. Ермеков, Ж. Жұбанқосов

Ескерткіштің ашылуы

Жалаңтөс батырға арналған ескерткіш 2019 жылғы 26 қазанда Ақтөбе қаласында салтанатты түрде ашылды. Ашылу рәсімі «Сапар» автовокзалы алдындағы алаңда өтіп, оған облыс басшылығы, зиялы қауым өкілдері, тарихшылар, батырдың ұрпақтары және қала тұрғындары қатысты.

Салтанатты шарада Жалаңтөс батырдың қазақ тарихындағы орны, оның қолбасшылық қабілеті, Самарқан әмірі ретіндегі қызметі және Орта Азия кеңістігіндегі тарихи беделі ерекше атап өтілді. Ескерткіштің ашылуы Ақтөбе қаласының тарихи-мәдени кеңістігін толықтырған маңызды оқиғалардың бірі болды.

Неге бұл ескерткіш маңызды?

Бұл ескерткіш XVII ғасырдағы қазақ әскери тарихын, батырлық дәстүрді және елдік мүдде жолындағы күресті еске салады. Жалаңтөс батырдың тұлғасы қазақ қоғамындағы қолбасшылық, саяси көрегендік және ел қорғау идеяларымен тығыз байланысты.

Монумент жас ұрпаққа тарихи тұлғалардың ерлігін танытып, ұлттық бірегейлік пен отансүйгіштік сезімді қалыптастыруға ықпал етеді. Сонымен бірге ол Ақтөбе қаласының қоғамдық кеңістігінде батырлық дәстүрді бейнелейтін маңызды мәдени нысан ретінде бағаланады.

Ескерткішке қарағанда нені байқауға болады?

Ең алдымен, батырдың ат үстіндегі қозғалысқа толы бейнесіне назар аударуға болады. Оң қолындағы шоқпар — оның жауынгерлік қуатын, ал аттың серпінді қалпы — батырдың шешімділігі мен ұрысқа дайын болмысын көрсетеді.

Мүсіндегі қару-жарақ пен ат әбзелдерінің берілуі дәстүрлі көшпелі әскери мәдениетті еске салады. Тұғырдың гранитпен қапталуы ескерткішке салтанатты сипат беріп, батыр тұлғасының тарихи мәртебесін күшейтеді.

Білесіз бе?

Жалаңтөс батыр есімі тек қазақ даласындағы әскери жорықтармен ғана емес, Самарқандағы сәулет мұрасымен де байланысты айтылады. Тарихи деректерде Регистан алаңындағы әйгілі Шердор және Тіллә-Қари медреселерінің салынуы Жалаңтөс баһадүрдің қолдауымен жүзеге асқаны көрсетіледі.

Бұл дерек Жалаңтөс батырдың тек қолбасшы емес, мәдениет пен қала өркениетінің дамуына ықпал еткен мемлекет қайраткері болғанын да аңғартады.

Толығырақ оқу

1. Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілерінің «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі. Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі
2. Ақтөбе ТВ. «Ақтөбеде Жалаңтөс батыр ескерткіші бой көтерді»
3. Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы. «Ақтөбе: Жалаңтөс баһадүр ескерткіші ашылды»
4. Қазақстан тарихы порталы. «Жалаңтөс баһадүр – қазақтың ұлы қолбасшысы»
5. «Ақтөбе» газеті. «Батыр бабадан қалған із»