Жел диірмен
Тарихы
Есет батыр Көкіұлы ауылындағы жел диірмені XX ғасырдың басындағы Ақтөбе өңірінің ауыл шаруашылығы мен қоныс аударушылар тарихынан сақталған бірегей сәулет нысандарының бірі.
Диірмен 1909 жылы украин қоныс аударушылары Тимофей Лаврушко және оның інісі тарапынан салынған. Құрылыс астықты жел күші арқылы ұнтауға арналған және ауыл тұрғындарының шаруашылық қажеттілігіне бірнеше онжылдық бойы қызмет еткен. Құжаттық деректер бойынша диірмен 1961 жылға дейін жұмыс істеген.
Диірмен орналасқан елді мекен бұрын Павловка деп аталған. XX ғасырдың басында бұл өңірге Украинадан қоныс аударған отбасылар келіп, жаңа шаруашылықтар құрды. Жел диірмені сол кезеңде қалыптасқан ауылдық өндірістің маңызды нысандарының біріне айналды.
Ескерткіш алғаш рет 1984 жылы Қазақ КСР тарих және мәдениет ескерткіштерін қорғау ұйымының арнайы экспедициясы барысында ғылыми тұрғыдан зерттеліп, құжатталған. Экспедицияға С. Әжіғали жетекшілік етті. Зерттеушілер құрылыстың архитектуралық ерекшеліктерін, ішкі механизмін, сақталу жағдайын өлшеп, жоспарлары мен сызбаларын дайындаған. Жел диірмен
1980-жылдардағы зерттеу кезінде нысанның бірқатар бөліктері бүлінгені анықталғанымен, оның негізгі ағаш қаңқасы мен механизмдерінің едәуір бөлігі сақталған болатын. Архивтік деректерде 1970-жылдары жергілікті тұрғындардың диірменнің тас негізін бекітіп, айналасын қоршауға қатысқаны да көрсетіледі.
Кейінгі онжылдықтарда пайдаланылмай қалған диірмен табиғи және антропогендік әсерлерден біртіндеп тозды. 2023 жылғы маусымда Алға ауданында болған қатты дауыл ескерткішке елеулі зақым келтірді. Осыдан кейін нысанды сақтау және қалпына келтіру жұмыстары қолға алынды.
Сипаттамасы
Жел диірмені конструкциялық тұрғыдан өзекті жел диірмені, яғни «столбовка» үлгісіне жатады. Ол конус пішінді тастан қаланған негіз бен оның үстіне орналасқан ағаш диірмен қамбасынан тұрады.
Құрылыстың негізгі салмағын орталық тік тіреуіш пен ағаш қаңқа көтереді. Диірменнің ағаш элементтері қапсырмалар мен шегелер арқылы біріктірілген. Қамба екі еңісті, иілген пішінді шатырмен жабылған.
Диірменнің жоғарғы бөлігінде көлденең негізгі білік орналасқан. Оған үлкен ағаш дөңгелек бекітіліп, оның қозғалысы темір ұршығы бар көлденең тісті механизмге берілген. Осы жүйе жел қанаттарының айналу қозғалысын диірменнің ұн тартатын тастарына жеткізген.
Тарихи құжаттама бойынша көлденең білікке бастапқыда төрт қанат орнатылған. 1980-жылдардағы зерттеу кезінде олардың екеуі ғана сақталған. Диірмен тастары мен өзге де ішкі ұн тарту механизмдерінің бөліктері де ішінара сақталған. Актобе Таймс
Ғимараттың қарсы бетінде есік және терезелер орналасқан. Есікке көтерілетін ағаш саты кейінгі кезеңге дейін сақталмаған. Шатырдың жоғарғы бөлігінде желбағар болған. Жел диірмен
Ескерткіш құлар алдында жүргізілген соңғы аспаптық өлшеу бойынша диірмен қамбасының жоспардағы көлемі 4,70 × 6,30 метр, ал сызбадағы жоғарғы конструктивтік белгі 13,60 метрді құрайды.
Бұл қызықты
Жел диірменінің тарихы тек ресми құжаттармен шектелмейді. Есет батыр ауылының тұрғындары арасында оған байланысты бірнеше ауызша әңгіме мен аңыз сақталған.
Жергілікті естелік бойынша диірменнің маңызды бөлшектері мен диірмен тастары Украинадан жеткізілген. «Диапазон» газетінде жарияланған өлкетанулық материалда ауыр диірмен тастарын өгіз арбамен тасымалдау бір жылдан астам уақытқа созылғаны айтылады.
Сол мақалада ауыл тұрғындарының айтуынша, балалар кезінде диірменнің қанаттарына жармасып, оны өзінше «әткеншек» ретінде пайдаланғаны баяндалады. Мұндай ойын қауіпті болғандықтан, үлкендер балаларды диірменнен аулақ ұстау үшін «диірменшінің рухы түнде келіп, өз иелігін күзетеді» деген аңызды айтқан. Бұл ғылыми дерек емес, ауылдың ауызша тарихында сақталған фольклорлық әңгіме. diapazon.kz
Ауылда жел диірменінен бөлек су диірмені де болғаны жөнінде естелік кездеседі. Алайда ол біздің заманымызға дейін сақталмаған. Ал жел диірменіне астықты Павловканың өзінен ғана емес, айналадағы ауылдардан да әкеліп тартқызған.
Сіз білесіз бе?
- Жел диірмені 1909 жылы салынған және құжаттық дерек бойынша 1961 жылға дейін, яғни шамамен 52 жыл жұмыс істеген.
- Диірменнің бастапқы конструкциясында төрт жел қанаты болған.
- Желбағарында құрылыстың салынған жылын білдіретін «1909» саны көрсетілгені туралы дерек сақталған.
- Диірменнің бүкіл ағаш қамбасы тас негіздің үстіндегі орталық конструкциямен байланысқан. Мұндай жүйе желдің бағытын тиімді пайдалануға арналған.
- Ұн тарту механизмі электр немесе жанармай қозғалтқышын қажет етпеген. Оның негізгі энергия көзі кәдімгі жел күші болған.
- 1984 жылғы экспедиция диірменді арнайы өлшеп, оның жоспары мен қималарын түсірген. Сондықтан нысанның бұрынғы конструкциясын зерттеуге мүмкіндік беретін құжаттық база сақталған.
- Нысанның соңғы өлшеуінде қамба көлемі 4,70 × 6,30 метр болып анықталған.
Неліктен бұл ескерткіш маңызды?
Есет батыр ауылындағы жел диірмені – Ақтөбе облысында XX ғасырдың басындағы ауыл шаруашылығы өндірісінің сипатын көрсететін сирек сәулет нысандарының бірі.
Оның құндылығы ең алдымен құрылыс қызметінен көрінеді. Жел энергиясын механикалық қозғалысқа айналдырып, астық тартуға пайдалану ауылдық жердегі өндірістің табиғи жағдайға бейімделген технологиялық деңгейін көрсетеді. Көлденең білік, тісті дөңгелек, ұршық және диірмен тастары бір-бірімен байланысқан тұтас инженерлік жүйе құрайды.
Ескерткіштің тарихи маңызы да ерекше. Ол XX ғасырдың басында Ақтөбе өңіріне қоныс аударған украин қауымының тұрмысы мен шаруашылық мәдениетін танытады. Сондықтан жел диірменін тек өндірістік құрылыс ретінде емес, өңірдің этномәдени тарихының заттай куәсі ретінде де қарастыруға болады.
Сонымен қатар нысан дәстүрлі ағаш құрылыс өнері мен сол кезеңдегі механикалық технологияның қалай ұштасқанын көрсетеді. Тас негіз, ірі ағаш қаңқа және жел күшін пайдаланатын механизм бір құрылыстың бойында сәулет, инженерия және ауыл шаруашылығы тарихын тоғыстырады.
Жел диірменінің бірнеше тарихи кезеңнен өтіп, бүгінгі күнге дейін деректік және сәулеттік маңызын жоғалтпауы оны Ақтөбе облысының индустриялық-аграрлық мұрасын зерттеу үшін құнды ескерткішке айналдырады.
Дереккөздер
«Мельница ветряная» ескерткішінің паспорты. Қазақ КСР Мәдениет министрлігі. 1986 жыл. 1984 жылғы зерттеу материалдары негізінде жасалған.
Әжіғали С. 1984 жылғы Ақтөбе архитектуралық-өнертану экспедициясының есебі.
Ақтөбе облысының тарихи-мәдени және табиғат мұралары ескерткіштері / Памятники природного и историко-культурного наследия Актюбинской области. 13 томдық. 5-том. Алға ауданы. Ақтөбе, 2010. 190 б. ISBN 978-601-7273-01-9.
Бекназаров Р.А. «Алға ауданының этнографиясы туралы мәліметтер» // Ақтөбе облысының тарихи-мәдени және табиғат мұралары ескерткіштері. 5-том. Ақтөбе, 2010.
Кожухарь В. «Посёлок Есет батыра. Легенды старой ветряной мельницы» // Диапазон. 7 қазан 2015 жыл. diapazon.kz
Таипов Р. «24 млн тенге выделили на реконструкцию памятника украинскому быту» // Актобе Таймс. 23 қаңтар 2025 жыл. Актобе Таймс
