Қалалық мешіт

Тарихи мәлімет: Ақтөбе қалалық мешіті — қаланың ең көне діни және сәулеттік нысандарының бірі. Мешіттің тарихы ХХ ғасырдың басында Ақтөбедегі мұсылман қауымының, қазақ байлары мен татар көпестерінің бастамасымен басталды. Ғимараттың іргетасы шамамен 1901 жылдан бастап қаланып, XX ғасыр басында діни ғимарат ретінде қалыптасты.

Мемлекеттік ескерткіштер тізімінде нысанның мерзімі 1908 жыл деп көрсетілген. Ал тарихи деректерде мешіт құрылысының алғашқы кезеңдері 1901–1904 жылдармен байланыстырылып, мешіт жанында медресе, имамдарға арналған үйлер, мұсылмандарға арналған қонақ үй болғаны айтылады. Бұл деректер Ақтөбедегі алғашқы мұсылман қауымының қала өміріндегі рухани және қоғамдық рөлін айқын көрсетеді.

Мешіттің алғашқы бас имамы ретінде Ибатулла Мәжитұлының есімі аталады. 1929 жылы кеңестік саясаттың салдарынан мешіт жабылып, кейін ғимарат облыстық баспаханаға берілді. Ұлы Отан соғысы жылдарында қалаға батыстан эвакуацияланған кәсіпорындардың келуіне байланысты мешіттің кейбір тас қоршаулары мен құрылыс бөлшектері өндірістік нысандардың қажеттілігіне пайдаланылған.

1991 жылы Ақтөбе облысы әкімдігінің шешімімен және мұсылман қауымының өтініші бойынша ғимаратқа мешіт мәртебесі қайтарылды. Осылайша Қалалық мешіт Ақтөбе қаласының діни өміріндегі тарихи сабақтастықты қайта жалғаған маңызды рухани орталыққа айналды.

Ескерткіштің сипаттамасы: Қалалық мешіт — тік бұрышты жоспардағы екі қабатты ғимарат. Оның өлшемі шамамен 9,67 х 21,40 метр, биіктігі 6,7 метр. Ғимарат қабырғалары күйдірілген кірпішпен үйлескен тас блоктардан қаланған.

Сәулеттік тұрғыдан мешіт Ақтөбе өңірінде таралған бойлай-осьтік құрылымды, кейінгі мұнаралы мешіттер үлгісіне жатады. Солтүстік қасбетінде сегіз қырлы, темір шатырлы күмбезді мұнара орналасқан. Мұнараның жалпы биіктігі 20,5 метрге дейін жетеді. Қарама-қарсы қасбетінде михраб апсиді шығып тұр.

Ғимараттың қабырға жазықтықтары нишалармен, қалақшалармен, терезе және есік ойықтарымен бөлініп, діни сәулетке тән ұстамды әрі салтанатты бейне қалыптастырады. Кірпіш пен тас блоктардың үйлесімі мешіттің тарихи келбетін сақтап, оның көне қала құрылысы дәстүріндегі орнын айқындайды.

2013 жылы мешіттің 110 жылдығына орай ғимаратта күрделі жөндеу жұмыстары жүргізіліп, тарихи нысанның сәулеттік келбетін сақтау және діни қызметін жалғастыру бағытында жаңғырту жұмыстары атқарылды.

Ескерткіштің ашылуы: Қалалық мешіттің қалыптасу тарихы ХХ ғасырдың басымен байланысты. Ол Ақтөбе мұсылман қауымының ерікті қаражаты мен қолдауымен тұрғызылып, діни медресе және рухани орталық ретінде пайдаланылған.

Кеңес кезеңінде мешіт жабылып, бастапқы діни қызметінен айырылғанымен, 1991 жылы мешіт мәртебесінің қайтарылуы нысан тарихындағы ерекше кезең болды. Бұл оқиға Ақтөбе қаласында діни дәстүрдің қайта жаңғыруының және тарихи әділеттіліктің қалпына келуінің белгісі ретінде бағаланады.

Неге бұл ескерткіш маңызды?

Қалалық мешіт Ақтөбе қаласының діни, мәдени және сәулеттік тарихында ерекше орын алады. Ол тек құлшылық орны ғана емес, ХХ ғасыр басындағы қала қоғамының әлеуметтік құрылымын, мұсылман қауымының бірлігін және қайырымдылық дәстүрін көрсететін тарихи нысан.

Мешіттің тағдыры Қазақстандағы діни ғимараттардың кеңестік кезеңдегі күрделі тарихын да бейнелейді. Оның жабылуы, өндірістік және баспа қажетіне пайдаланылуы, кейін қайтадан діни қызметке оралуы — қоғамдағы тарихи өзгерістердің нақты көрінісі.

Бұл нысан жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші ретінде Ақтөбе қаласының ескі бөлігіндегі тарихи жадты сақтап тұрған маңызды сәулеттік белгі болып саналады.

Ескерткішке қарағанда нені байқауға болады?

Мешітке қарағанда ең алдымен оның бойлай-осьтік жоспарлау жүйесіне, сегіз қырлы мұнарасына және михраб орналасқан қасбетіне назар аударған жөн. Бұл элементтер ғимараттың діни қызметін және мұсылман сәулетіне тән кеңістік ұйымдастыру дәстүрін көрсетеді.

Қабырғалардағы кірпіш пен тас блоктардың үйлесімі, терезе және есік ойықтарының ырғақты орналасуы, мұнараның ғимаратпен тұтас композиция құрауы мешіттің тарихи сәулеттік құндылығын арттырады.

Білесіз бе?

Ақтөбедегі Қалалық мешіт алғашында тек намаз оқитын орын ғана емес, діни білім беретін медресесі, имамдарға арналған үйлері және мұсылман жолаушыларына арналған қонақ үйі бар тұтас рухани кешен ретінде қалыптасқан.

Кеңес кезеңінде мешіт ғимараты ұзақ уақыт бойы діни мақсатта пайдаланылмады. Соған қарамастан, ғимарат сақталып, тәуелсіздік қарсаңында қайтадан мұсылман қауымына қайтарылды. Бұл жағдай нысанның тарихи және рухани маңызын одан әрі арттырады.

Толығырақ оқу

1. Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілерінің «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі. Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі
2. Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы. Ақтөбе қалалық мешіті туралы мәлімет
3. «Нұр Ғасыр» облыстық орталық мешіті. Ақтөбе қалалық орталық мешіті туралы материал
4. «Ақтөбе» газеті. «Ақтөбедегі алғашқы мешіт» тарихи материалы
5. «Ақтөбе» газеті. «Көне мешіт жаңарады» материалы