Төлеген Айбергеновтің ескерткіш-мүсіні

Тарихи мәлімет

Төлеген Айбергенов — ХХ ғасырдағы қазақ поэзиясының көрнекті өкілдерінің бірі. Ол 1937 жылы 8 наурызда Қарақалпақстанның Қоңырат ауданында дүниеге келген. 1959 жылы Ташкент педагогикалық институтын бітіріп, еңбек жолын ұстаздықтан бастады. Кейін Қазақстан Жазушылар одағы жанындағы әдебиетті насихаттау бюросында қызмет атқарды.

Ақынның өлеңдері республикалық баспасөзде 1957 жылдан бастап жарияланды. Оның шығармашылығында туған жерге деген сағыныш, адам жанының тазалығы, махаббат, өмір мәні және рухани еркіндік тақырыптары ерекше орын алады. «Арман сапары» 1963, «Өмірге саяхат» 1965, «Құмдағы мұнаралар» 1968, «Мен саған ғашық едім» 1970, «Аманат» 1975, «Бір тойым бар» 1981 жинақтары қазақ әдебиетінде ақынның дара қолтаңбасын айқындады.

Төлеген Айбергенов 1967 жылы 29 тамызда Нүкіс қаласында қайтыс болды. Қысқа ғұмыр кешсе де, қазақ поэзиясына жаңа ырғақ, лирикалық қуат және терең сезім мәдениетін әкелген ақын ретінде ел жадында қалды.

Ескерткіштің ашылуы

Төлеген Айбергеновке арналған ескерткіш-мүсін 2021 жылғы 15 қазанда Ақтөбе қаласындағы Ғашықтар аллеясында салтанатты түрде ашылды. Ескерткіш Ақтөбе облысы әкімдігінің қолдауымен, Республикалық «Әдебиет. Рух. Қоғам» форумы аясында орнатылды.

Ашылу рәсіміне облыс басшылығы, Қазақстан Жазушылар одағының өкілдері, ақын-жазушылар, мәдениет қайраткерлері, Төлеген Айбергеновтің қызы Махаббат Айбергенова және қала тұрғындары қатысты. Бұл шара қазақ әдебиетінде айрықша із қалдырған ақынның мұрасын ұлықтауға арналған маңызды мәдени оқиға болды.

Ескерткіштің сипаттамасы

Ескерткіш іргетастан, тұғырдан және ақын бейнесі сомдалған мүсіннен тұрады. Ол шаршы пішінді, 4,15 х 4,15 метр өлшемді тас төсеуішті алаңға орнатылған.

Іргетасы тіктөртбұрышты пішінде жасалған. Оның өлшемі — 1,2 х 1,60 метр, биіктігі — 17 сантиметр. Тұғыры тұтас граниттен жасалған. Тұғырдың төменгі бөлігінде құс қауырсыны түріндегі қаламсап бейнеленген. Ал алдыңғы бетіне ақынның әйгілі өлеңінен «Bır toiym bolatyny sözsız menıñ» деген жол жазылған. Тұғырдың сол жақ жанында «Tölegen Aibergenov» деген жазу берілген.

Тұғырдың өлшемі — 1,10 х 0,75 метр, биіктігі — 2,22 метр. Ақын бейнесі бейнеленген мүсін мәрмәрдан жасалған. Ескерткіштің жалпы биіктігі ашық деректерде 3,2 метр деп көрсетіледі.

Мүсінші: Ж. Кенбай.

Мәдени-тарихи маңызы

Төлеген Айбергеновке арналған бұл ескерткіш — ХХ ғасырдағы қазақ поэзиясының рухани-эстетикалық ізденістерін кеңістікте бейнелейтін мәдени нышан. Ақын шығармашылығы кеңестік кезеңдегі ұлттық әдебиеттің жаңаша серпін алған тұсымен тұспа-тұс келіп, жеке тұлғаның ішкі еркіндігі, махаббат пен өмір мәні туралы терең философиялық ойларды алға шығарды.

Монументтегі қауырсын қалам бейнесі мен өлең жолдарының берілуі Айбергенов поэзиясының символдық мәнін ашады. Қалам — ақындық шабыттың, рухани аманаттың және сөз өнерінің белгісі. Ал «Бір тойым болатыны сөзсіз менің» жолы ақынның өмірге, болашаққа және халықпен рухани қауышуға деген сенімін білдіреді.

Бұл ескерткіш тек ақынға тағзым ғана емес, сонымен қатар қазақ әдебиетінің жаңару кезеңін танытатын, ұлттық руханияттың сабақтастығын көрсететін маңызды мәдени-тарихи белгі болып табылады.

Неге бұл ескерткіш маңызды?

Бұл ескерткіш Төлеген Айбергеновтің қазақ поэзиясындағы орнын көрнекі түрде танытады. Ақын аз ғана ғұмырында ұлттық лирикаға жаңа тыныс беріп, сағыныш, махаббат, адамгершілік және өмірге құштарлық тақырыптарын терең поэтикалық деңгейге көтерді.

Ғашықтар аллеясында орналасуы да символдық мәнге ие. Өйткені Айбергенов поэзиясының басты өзегі — адам жүрегінің тазалығы, сезім сұлулығы және рухани махаббат. Сондықтан бұл орын жастарға поэзияға, әдебиетке және ұлттық мәдениетке жақын болуға үндейтін ашық мәдени кеңістік ретінде бағаланады.

Ескерткішке қарағанда нені байқауға болады?

Ең алдымен тұғырдағы қауырсын қалам бейнесіне назар аударған жөн. Бұл деталь ақынның шығармашылық болмысын, сөзге адалдығын және поэзияға деген рухани қызметін білдіреді.

Тұғырдағы «Bır toiym bolatyny sözsız menıñ» жазуы — Төлеген Айбергеновтің халық арасында кең тараған өлең жолдарының бірі. Бұл сөз ақынның оптимистік дүниетанымын, өмірге сенімін және поэзия арқылы мәңгілікке ұмтылысын көрсетеді.

Мәрмәрдан жасалған мүсін ақын бейнесіне сабырлы, ойлы және рухани сипат береді. Ескерткіштің Ғашықтар аллеясында орналасуы поэзия мен махаббат ұғымдарын бір кеңістікте тоғыстырады.

Білесіз бе?

Төлеген Айбергенов қазақ поэзиясына ерекше лирикалық екпін мен жаңа ырғақ әкелген ақындардың бірі саналады.

Ақынның өлеңдері 1957 жылдан бастап республикалық баспасөзде жариялана бастады.

«Бір тойым бар» өлеңі халық арасында кеңінен танылып, ақынның рухани оптимизмін танытатын символдық шығармаға айналды.

Толығырақ оқу:

1. Ақтөбе облысы әкімдігі. Ақтөбеде Төлеген Айбергенов пен Шәмші Қалдаяқовқа ескерткіш қойылды.
2. ҚазАқпарат. Ақтөбеде Төлеген Айбергенов пен Шәмші Қалдаяқовқа ескерткіш орнатылды.
3. Ақтөбе газеті. Қалдаяқов пен Айбергеновке ескерткіш орнатылды.
4. Әдеби портал. Төлеген Айбергенов.