Былшық би кесенесі
Тарихы
Былшық би кесенесі – XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың алғашқы ширегінде өмір сүрген, әділдігімен және шешендігімен танылған, Кіші жүздің кенже биі атанған Құтаяқ Сейітұлының (1860–1933) құрметіне тұрғызылған мемориалдық ескерткіш.
Былшық би 1860 жылы қазіргі Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданының Аралтөбе ауылына қарасты Ақсу елді мекенінде дүниеге келген. Әлімнің Төртқара руынан шыққан. Атасы Әбдібай өңірге белгілі дәулетті адам болса, әкесі Сейіт ел ішінде сый-құрметке ие болған, Есет Көтібарұлы батырмен замандас әрі сыйлас кісі ретінде айтылады.
Азан шақырып қойған есімі Құтаяқ болғанымен, халық арасында Былшық би деген атпен танылған. Жастайынан зеректігімен, шешендігімен көзге түсіп, ел арасындағы күрделі дауларға төрелік айтуға араласқан. Әсіресе, шалқарлық Мырзағұл мен жағалбайлы Дербісәлі арасындағы жесір дауына қатысты әділ шешімі оның би ретіндегі беделін арттырғаны туралы ел аузында әңгіме сақталған.
Былшық би жер, жесір, құн, мал және ар дауларын шешіп, руаралық келіспеушіліктерді бітіммен реттеуге күш салған. Қазақтың әдет-ғұрып заңдарын, шежіресін және билер дәстүрін терең меңгерген. Жармола (Ырғыз) мен Қарабұтақ бекіністерінде өтетін жәрмеңкелерде төбе би болып, Байсайыс болысының бас биі қызметін атқарғаны жөнінде деректер бар. Оның билігіне Жетіру, Әлім және Шөмен елдерінің де жүгінгені айтылады.
Би Ресей империясының отарлық басқару жүйесі мен кеңестік билік орнаған күрделі тарихи кезеңдерді бастан өткерді. Кеңес өкіметінің халыққа жүргізген саясатын ашық сынағаны туралы мәліметтер кездеседі. 1928 жылы «халық жауы» деген айыппен тұтқындалып, Ақтөбе түрмесіне қамалды. 1933 жылы қамауда қайтыс болып, сүйегі Ақтөбе қаласының маңындағы Түйетөбеге жерленген.
Кеңестік кезеңде Былшық бидің есімі ұзақ уақыт кеңінен дәріптелмеді. Оның өмірі мен қызметіне қатысты мәліметтер негізінен халық жадында, ұрпақтарының естеліктерінде және ауызша тараған әңгімелерде сақталды. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін тарихи тұлғаның мұрасын зерттеу, жинақтау және есімін жаңғырту жұмыстары жандана түсті.
Былшық биге кесене тұрғызу бастамасы жергілікті азаматтар мен зиялы қауым өкілдерінің қолдауымен жүзеге асты. «Қарабұтақ 2012–2015» қоғамдық қорының ұйымдастыруымен қолға алынған құрылысқа Мейірхан Ақдәулетұлы, Игілік Сағиев, Қасымжан Байсадақов және басқа да ел азаматтары белсене қатысты. Кесененің іргетасы 2015 жылғы 25 сәуірде қаланды.
2015 жылғы 20 маусымда Қазақ хандығының 550 жылдығын атап өту аясында кесененің салтанатты ашылуы өтті. «Бекзат баба Былшық би» атты жиынға ғалымдар, қоғам қайраткерлері, бидің ұрпақтары және өңір тұрғындары қатысты.
Осы шаралар аясында Былшық бидің өміріне арналған кітап жарық көріп, Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік мемлекеттік университетінде «Былшық би және дәстүрлі қазақ қоғамындағы билер институты» тақырыбында ғылыми-тәжірибелік конференция ұйымдастырылды.
Сипаттамасы
Былшық би кесенесі Ақтөбе облысының Әйтеке би ауданында, Қарабұтақ ауылынан батысқа қарай 8 шақырым қашықтықта, биік қырдың үстінде орналасқан. 2015 жылы салынған мемориалдық нысан дәстүрлі қазақ кесене сәулетінің элементтерін заманауи көркемдік шешімдермен ұштастырады.
Кесененің биіктігі – 9 метр. Ғимараттың жоғарғы бөлігі күмбезбен аяқталады. Құрылысына Жаңаөзен өңірінен жеткізілген 35 ұлутас блогы пайдаланылған. Сыртқы келбетінде ақ түсті тас басым болғандықтан, кесене айналасындағы ашық дала бедерінен ерекшеленіп, алыстан көзге түседі.
Кесененің төрінде Былшық бидің мүсіні орналасқан. Мүсіннің артқы жағында бесжұлдыз бен түрме торы бейнеленген. Бұл көркемдік белгілер бидің кеңестік қуғын-сүргінге ұшыраған тағдырын еске салады. Олардың жоғарғы тұсына еркіндікке ұмтылыстың белгісі ретінде қарлығаш бейнесі орналастырылған.
Ғимарат күмбезінің ұшар басына дәстүрлі айшықтың орнына сүмбі орнатылған. Кесене қабырғаларындағы бедерлі ою-өрнектер ақ пен қараның қарама-қарсылығы арқылы бидің әділдік ұстанымын бейнелейді. Бұл ерекшеліктер ескерткішті жасаған суретші-мүсінші Аяпберген Қарпықовтың көркемдік шешімдерімен байланысты.
Мүсіннің алдында арнайы дайындалған қойтас бар. Ол Былшық бидің сүйегі жерленген Түйетөбеден әкелінген топырақты орналастыруға арналған.
Кесененің айналасы биіктігі 1 метр болатын қоршаумен қоршалған. Қоршалған аумақтың ұзындығы 25 метр, ені 15 метрді құрайды.
Кесене Былшық бидің нақты жерленген орнында емес, оның тарихи тұлғасын ұлықтау мақсатында тұрғызылған мемориалдық ескерткіш болып саналады.
Сіз білесіз бе?
Былшық бидің шын есімі Құтаяқ болған. Ел аузындағы әңгімелерге сәйкес, көзінің жиі жасаурай беруіне байланысты оған «Былшық» деген ат берілген. Уақыт өте келе осы есім халық арасында кең таралып, тарихи тұлғаның негізгі танымал атына айналған.
Былшық би жас кезінен-ақ ел арасындағы ірі дауларға араласқан. Аңыздық сипаттағы деректерде оның Мырзағұл мен Дербісәлі арасындағы күрделі жесір дауына төрелік айтып, екі жақты бітімге келтіргені баяндалады. Осы оқиғадан кейін оның шешендігі мен әділдігіне тәнті болған ел ағалары жас биге батасын берген деседі.
Бидің түрмеде жазған өлең-хаты сақталған. 1928–1933 жылдардағы қамау кезінде туған жерін, кең даланы және ел-жұртын сағынған сезімдерін өлеңге түсіргені айтылады. Бұл мұраның толық емес нұсқасын профессор Төреғали Қаратаев ел арасынан жинақталған материалдар арқылы көпшілікке таныстырған. Өлеңнің сақталған көшірмесінде 1981 жылғы 6 маусым деген белгі бар.
Былшық бидің есімі халық ауыз әдебиетінде де кездеседі. Құрманәлі ақын мен Мариям Қалманқызы арасындағы айтыста бидің аты аталады. Бұл оның өз заманында елге танылған тұлға болғанын көрсететін ауыз әдебиеті деректерінің бірі саналады.
Бұл қызықты
Кесене құрылысы кезінде ерекше оқиға болған. Құрылысшылар ғимараттың ішінен қарлығаштың ұя салғанын байқаған. Құрылыс жұмыстары жүріп жатқанына қарамастан, құс ұясын тастап кетпеген. Суретші-мүсінші Аяпберген Қарпықов бұл жағдайды жақсылықтың нышаны ретінде қабылдаған. Қарлығаш бейнесінің кесене ішіндегі көркемдік композициядан орын алуы да ерекше мәнге ие.
Кесененің тағы бір ерекшелігі – болашақ ұрпаққа арналған аманат хат. 2015 жылғы ашылу салтанатында жиналған қауымға өткен тарихты құрметтеу, ата-баба мұрасын сақтау және ұрпақтар сабақтастығы туралы жолдау оқылған. Кейін хат арнайы қаптамаға салынып, кесенедегі дайындалған орынға қойылған. Оны 2050 жылы келер ұрпақ ашып оқуы жоспарланған.
Кесене құрылысының халықтық сипатта жүргізілуі де назар аударарлық. Оған жергілікті тұрғындар мен ел азаматтары өз мүмкіндіктеріне қарай қаржы қосқан. Жарналардың мөлшері 200 теңгеден 2 миллион теңгеге дейін жеткен. Бұл іске әртүрлі әлеуметтік топ өкілдерінің қатысуы Былшық биге деген халық құрметінің айқын көрінісіне айналды.
Кесененің ашылуы тек ресми рәсіммен шектелмей, үлкен мәдени шараға ұласқан. Бидің өміріне арналған сахналық қойылым көрсетіліп, ақындар айтысы, жыршылар сайысы, қазақ күресі мен ат бәйгесі ұйымдастырылған. Осылайша тарихи тұлғаны ұлықтау шарасы халықтық дәстүрлерді жаңғыртумен ұштастырылды.
Неліктен бұл ескерткіш маңызды?
Былшық би кесенесі – қазақ қоғамындағы дәстүрлі билер институтының тарихи рөлін және халықтық әділдік ұстанымдарын дәріптейтін маңызды мемориалдық нысан.
Былшық бидің өмір жолы XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы қазақ қоғамының саяси және әлеуметтік өзгерістерімен тығыз байланысты. Оның дау-жанжалдарды шешудегі қызметі, шешендігі мен ел бірлігін сақтауға бағытталған әрекеттері дәстүрлі билердің қоғамдағы орнын танытады.
Ескерткіштің тарихи маңызы кеңестік қуғын-сүргін жылдарында жазықсыз жапа шеккен тұлғалардың есімін қайта жаңғыртумен де байланысты. Былшық бидің тағдыры сол кезеңдегі қоғамдық қайшылықтар мен адам өміріне әсер еткен саяси өзгерістерді еске салады.
Кесененің ел азаматтарының бастамасымен және көпшіліктің қолдауымен тұрғызылуы оның қоғамдық мәнін арттыра түседі. Бұл – тарихи мұраны сақтау ісіне халықтың тікелей атсалысуының бір көрінісі.
Сонымен қатар ескерткіш жас ұрпақты ел тарихын тануға, әділдік пен парасаттылықты бағалауға, ұлттық құқықтық дәстүрлерді құрметтеуге үндейді. Былшық би кесенесі өткеннің өнегесін бүгінгі күнмен жалғастырып, өңірдің тарихи-мәдени жадын сақтауға қызмет етеді.
Дереккөздер
Дияров Н. «Былшық би биігі». «Ақтөбе» газеті, 26 маусым 2015 жыл.
Ақмырзаұлы Қ. «Былшық би кесенесі салынып жатыр». «Ақтөбе» газеті, 11 маусым 2015 жыл.
«Би рухы ұлықталады!» және «Ақырғы аманат». «Ақтөбе» газеті, 23 сәуір 2015 жыл.
Нұрболұлы А. «Тарихы терең маң дала». «Ақтөбе» газеті, 23 сәуір 2024 жыл.
Смағұлова С. «Былшық би және оның заманы». «Ақтөбе» газеті, 14 мамыр 2015 жыл.
«Сөзіне халқы ынтыққан. Төртқара Былшық би Сейітұлы туралы». Kazgazeta.kz.
Сәуірбай С. «Ақтөбе облысында Былшық бидің кесенесі ашылды». «Egemen Qazaqstan», 30 маусым 2015 жыл.
