"Хан моласы" қорымы Әбілқайыр хан жерленген орын

Тарихы

Хан моласы – XVIII ғасырдағы қазақ тарихының көрнекті мемлекет қайраткері, қолбасшы, Кіші жүз ханы Әбілқайыр Қажысұлтанұлы (1693–1748) жерленген тарихи қорым. Ақтөбе облысының Әйтеке би ауданында, Өлкейек пен Қабырға өзендерінің аралығында орналасқан бұл ескерткіш қазақ халқының саяси тарихымен, жерлеу дәстүрлерімен және мемориалдық сәулет өнерінің дамуымен тығыз байланысты.

Қорымның қалыптасуы 1748 жылғы тарихи оқиғадан бастау алады. Сол жылдың тамыз айында Әбілқайыр хан Барақ сұлтанмен арадағы қақтығыс кезінде қаза тауып, Өлкейек өзені бойындағы жайлау аумағында жерленген. Ханның қазасы мен жерленуі туралы мәліметтер XVIII ғасырдағы ресми құжаттарда, кейінгі тарихи еңбектерде және жергілікті халықтың ауызша естеліктерінде сақталған.

Әбілқайыр хан XVIII ғасырдың бірінші жартысындағы қазақ қоғамының саяси және әскери өмірінде маңызды орын алды. Ол жоңғар шапқыншылығына қарсы күресті ұйымдастыруға қатысып, 1726 жылғы Ордабасы жиынында қазақ жасақтарының бас қолбасшысы болып сайланды. 1727 жылғы Бұланты-Білеуті және 1730 жылғы Аңырақай шайқастарындағы жеңістер оның қолбасшылық қызметімен байланыстырылады. 1731 жылы Кіші жүздің Ресей империясымен саяси байланыстарын айқындаған тарихи шешім қабылдады. Ханның өмірі мен қызметі қазақ даласындағы күрделі саяси үдерістермен сабақтас болды.

Әбілқайыр хан жерленгеннен кейін оның қабірі ел арасында ерекше құрметке ие болды. Ханның жақындары мен ұрпақтары қабірдің басына кесене тұрғызуды қолға алды. Бұл мәселе 1749–1751 жылдары Орынбор әкімшілігімен жүргізілген ресми хат алмасуларда бірнеше рет көтерілді. Нұралы хан әкесінің жерленген орнында тұрақты ескерткіш орнатуға ұмтылып, құрылыс материалдары мен қажетті шеберлер бөлу туралы өтініш жасаған.

Орынбор әкімшілігі қабір орналасқан жерде құрылыс материалдарының жеткіліксіздігін алға тартып, хан сүйегін Ембі немесе Жайық өзендерінің бойындағы басқа жерге көшіру мүмкіндігін ұсынған. Алайда Нұралы хан мен оның туыстары бұған келіспей, Әбілқайырдың сүйегін бастапқы жерленген орнында қалдыруды талап еткен. Нәтижесінде жергілікті құрылыс дәстүріне сәйкес шикі кірпіштен кесене тұрғызылды. 1752 жылғы тарихи құжаттарда Ералы сұлтанның хан қабірі басындағы құрылыс жұмыстары туралы хабарлағаны көрсетіледі.

Әбілқайыр ханның алғашқы кесенесі жөніндегі маңызды мәліметтердің бірі 1771 жылы осы өңірге келген Н. Рычковтың жазбаларында сақталған. Оның сипаттамасына сәйкес, хан қабірінің үстінде шикі кірпіштен қаланған төртбұрышты құрылыс тұрған. Кесененің батыс жағында кіреберісі, ішінде жерлеу орны, ал шығыс тұсында үлкен ағаш болған. Құрылыстың оңтүстік жағында еске алу және құрбандық шалу ғұрыптарына арналған орын орналасқан.

1835 жылы Д. Эристов жариялаған сипаттамада кесененің сыртқы пішіні, күмбез тәрізді жоғарғы бөлігі және оның үстіне орнатылған естелік найза туралы мәліметтер келтірілген. Найзаға мата қиындылары мен басқа да заттар байланған. Бұл деректер хан қабірінің XVIII–XIX ғасырларда тек жерлеу орны ғана емес, зиярат ету және еске алу ғұрыптары өткізілетін киелі мекен болғанын көрсетеді.

Уақыт өте келе кесене табиғи әсерлерден бұзылып, XIX ғасырдың соңына қарай бастапқы қалпын жоғалтқан. Оның орнын көрсетіп тұрған негізгі белгі қабір басында өскен жалғыз ағаш болды. Жергілікті халық арасында «Ханның талы» аталған бұл ағаш туралы мәліметтер тарихи жазбаларда және ел аузындағы әңгімелерде кездеседі. XX ғасырдың ортасында ағаштың жойылуы Әбілқайыр ханның нақты жерленген орнын анықтауды қиындатты.

Хан моласын ғылыми тұрғыдан зерттеу XX ғасырдың екінші жартысында жандана түсті. 1970–1980 жылдары бұл тарихи орынға Ә. Кекілбаев, Ө. Жәнібеков, А. Сатаев және басқа да қоғам қайраткерлері мен зерттеушілер назар аударды. 1983 жылдан бастап тарихшы-этнограф С. Әжіғалидің жетекшілігімен қорымды мақсатты түрде зерттеу жұмыстары қолға алынды.

1998 жылғы экспедиция барысында қорымның алдын ала топографиялық жоспары жасалып, тарихи сипаттамаларға сәйкес келуі ықтимал жерлеу құрылыстарының қалдықтары қарастырылды. Сол кезеңде қорымның солтүстік-шығыс бөлігіндегі №3 нысан Әбілқайыр хан кесенесінің ықтимал орны ретінде ұсынылды. Алайда бұл тұжырым түпкілікті дәлелденбегендіктен, зерттеушілер қосымша кешенді ізденістер жүргізуді қажет деп тапты.

2001 жылы ұйымдастырылған Батыс Қазақстан археологиялық-этнографиялық экспедициясы Хан моласын кең көлемде зерттеді. Қорымның топографиялық құрылымы нақтыланып, жерлеу ескерткіштері есепке алынды, құлпытастардағы жазулар мен көне құрылыс қалдықтары зерттелді. Экспедиция нәтижелері қорымның тарихи қалыптасуын, сәулеттік ерекшеліктерін және Әбілқайыр ханның жерленген орнына қатысты мәселелерді тереңірек қарастыруға мүмкіндік берді.

2007–2010 жылдардағы зерттеулерде археология, антропология, генетика, геофизика, тарихи картография және этнография салаларының әдістері кешенді қолданылды. Архив құжаттары мен жергілікті тұрғындардың естеліктері жергілікті жердегі археологиялық деректермен салыстырылды. Осы ізденістер нәтижесінде қорымның солтүстік бөлігіндегі №92 нысан Әбілқайыр ханның жерленген орны ретінде анықталды.

№92 нысаннан табылған адам сүйектеріне антропологиялық және генетикалық зерттеулер жүргізілді. Олардың нәтижелері Әбілқайыр ханның ұрпақтарынан алынған генетикалық мәліметтермен салыстырылып, зерттеушілердің тұжырымын қуаттайтын дәлелдердің бірі болды. Сонымен қатар венгр антропологтары бас сүйек негізінде ханның болжамды бет-бейнесін қалпына келтірді.

2015 жылы Қазақ хандығының 550 жылдығына орай Хан моласында мемориалдық кешен салынды. Оның құрамына Әбілқайыр ханның қабірі басындағы жаңа кесене мен монументалды ескерткіш белгі енгізілді. Кешеннің сәулеттік шешімін әзірлеуге Б. Ибраев пен Ж. Тәттібаев қатысты. Сонымен бірге Толыбай ауылында Әбілқайыр ханға арналған музей ашылды.

Осылайша Хан моласы XVIII ғасырдағы тарихи жерлеу орнынан бірнеше ғасырлық мемориалдық дәстүрді сақтаған ірі қорымға, кейін ғылыми зерттеулер мен тарихи мұраны ұлықтау жұмыстарының нәтижесінде заманауи мемориалдық кешенге айналды.

Сипаттамасы

Хан моласы қорымы Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданының аумағында, Толыбай ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 77 шақырым жерде орналасқан. Қабырға өзенінің Өлкейек өзеніне құяр сағасынан батыс және оңтүстік-батыс бағытта 4–4,5 шақырымдай қашықтықта, Өлкейектің оң жағалауындағы салыстырмалы түрде тегіс далада орналасқан. Жер бедері батысқа қарай біртіндеп биіктей түседі.

Қорымның ұзындығы шамамен 570 метр, ені 295 метр, жалпы аумағы 16 гектарға жуық. Ол Өлкейек өзенінің бойымен өткен көне дала жолына жақын орналасқан. Бұл жағдай қорымның ұзақ уақыт бойы пайдаланылуына және әртүрлі ру-тайпа өкілдерінің жерленуіне ықпал еткен.

2001 жылғы топографиялық зерттеу нәтижесінде қорым аумағында 942 жерлеу нысаны тіркелген. Олардың басым бөлігін топырақ үйінділері, қабір шұңқырлары, жерлеу құрылыстарының қалдықтары және қабірүсті ескерткіштері құрайды. Кейбір құрылыс орындары уақыт өте келе бұзылып, төбешік немесе жер бетіндегі жоспарлық із түрінде ғана сақталған.

Қорымда шикі кірпіштен тұрғызылған кесенелер мен қоршаулардың бірнеше түрі кездеседі. Олардың қатарында төртбұрышты жоспардағы «төртқұлақ» құрылыстары, «үйтамдар» және әртүрлі көлемдегі қабірүсті қоршаулар бар. Бұл нысандар Солтүстік Арал өңіріндегі қазақтардың XVIII–XX ғасырлардағы жерлеу сәулетінің қалыптасуы мен дамуын сипаттайды.

Хан моласының ерекше құндылықтарының бірі – тас қашау өнерінің үлгілері. Зерттеу барысында қорым аумағынан 40-қа жуық тас ескерткіш анықталған. Олардың ішінде қабір басына тігінен орнатылатын «көктас» және қабір үстіне көлденеңінен қойылатын «самарқантас» түріндегі құлпытастар басым.

Кейбір самарқантастар Оңтүстік Қызылқұм, Нұратау және Сырдария өңірлерінің мемориалдық өнерімен ұқсастық танытады. Олар мәрмәр тәрізді тастардан жасалып, бетіне геометриялық өрнектер, бағанша бейнелері және эпиграфикалық жазулар қашалған. Сонымен қатар қорымда Батыс Қазақстан өңіріне тән жергілікті әктас пен құм аралас тастан жасалған құлпытастар да кездеседі.

Құлпытастардағы жазулар негізінен XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басына жатады. Олар араб графикасымен таңбаланып, қазақ тілінің және ортаазиялық түркі жазба дәстүрінің ерекшеліктерін сақтаған. Эпитафиялық мәтіндерде жерленген адамның есімі, ру-тайпасы, жасы мен қайтыс болған жылы көрсетілген. Осы жазулар қорымның тарихи-этнографиялық құрамын анықтауда маңызды дерек болып саналады.

Археологиялық қазбалар барысында жерлеу орындарының мұсылмандық ғұрыптарға сәйкес ұйымдастырылғаны анықталған. Мәйіттер негізінен шалқасынан жатқызылып, жүздері құбылаға бағытталған. Кейбір қабірлерде ағаш, қамыс және кірпіштен жасалған жабын құрылымдарының қалдықтары сақталған.

Әбілқайыр ханның жерленген орны ретінде анықталған №92 нысан қорымның солтүстік бөлігінде орналасқан. Бұл аумақтағы көне жерлеу құрылыстарының қалдықтары археологиялық, антропологиялық және генетикалық зерттеулер үшін негізгі материалдардың бірі болды.

Қазіргі мемориалдық кешен 2015 жылы тұрғызылған жаңа кесене мен монументалды ескерткіш белгіден тұрады. Кесене күмбезді құрылыс түрінде орындалған, ал монумент биік, тік бағытта көтерілген сәулеттік композициямен ерекшеленеді. Кешеннің айналасы абаттандырылып, келушілерге арналған алаңдар мен жүргінші жолдары ұйымдастырылған.

Қазіргі кесене XVIII ғасырдағы тарихи құрылыстың сақталған түпнұсқасы емес. Ол Әбілқайыр ханның жерленген орнын ұлықтау мақсатында кейін тұрғызылған мемориалдық нысан болып табылады.

Хан моласы қорымының тарихи құндылығы жеке ескерткіштермен ғана шектелмейді. Оның құрамындағы қабірлер, кесене қалдықтары, тас ескерткіштер, эпиграфикалық жазулар және табиғи ландшафт бірнеше ғасыр бойы қалыптасқан тұтас тарихи-мәдени кешенді құрайды.

Сіз білесіз бе?

• Әбілқайыр ханның сүйегін басқа жерге көшіру ұсынылған. XVIII ғасырдың ортасында Орынбор әкімшілігі хан қабіріне кесене салу үшін қолайлы құрылыс материалдарының жетіспейтінін алға тартып, сүйекті Ембі немесе Жайық бойына көшіру мәселесін көтерген. Алайда ханның ұлдары бұл ұсыныспен келіспеген.
• Ханның алғашқы кесенесін оның ұрпақтары тұрғызған. Нұралы ханның бірнеше жылға созылған өтініштері мен келіссөздерінен кейін Әбілқайыр жерленген жерде шикі кірпіштен кесене салынған. 1752 жылғы құжаттарда осы құрылысқа қатысты нақты мәліметтер кездеседі.
• Хан моласының нақты орнын анықтауға бір кездері жалғыз ағаш көмектескен. Жергілікті тұрғындар «Ханның талы» деп атаған ағаш ұзақ уақыт бойы тарихи жерлеу орнының негізгі белгісі болған. Ағаш жойылғаннан кейін хан қабірінің нақты орнын табу қиындай түскен.
• Әбілқайыр ханның қабірі бірден анықталған жоқ. 1998–2001 жылдардағы зерттеулерде №3 нысан ықтимал орын ретінде қарастырылған. Кейінгі пәнаралық зерттеулер нәтижесінде ханның жерленген орны қорымның солтүстік бөлігіндегі №92 нысанмен байланыстырылды.
• Хан моласы – мыңға жуық жерлеу ескерткіші тіркелген ірі қорым. 2001 жылғы ғылыми зерттеу барысында 942 жерлеу нысаны есепке алынды. Зерттеушілер уақыт өте жойылған немесе көмескіленген қабірлерді ескергенде олардың бастапқы саны бұдан да көп болуы мүмкін екенін көрсетеді.

Бұл қызықты

Хан моласының тарихындағы ерекше құбылыстардың бірі – қарапайым ағаштың бірнеше ұрпақ бойы маңызды тарихи белгіге айналуы. Әбілқайыр хан жерленгеннен кейін қабір басында өскен ағаш жергілікті халық үшін киелі нышан саналған. Зиярат етушілер оның бұтақтарына мата байлап, хан рухына құрмет көрсеткен. Кейбір тарихи сипаттамаларда ағаштың найзағай түсіп, бірнеше рет зақымданғаны, соған қарамастан қайта көктегені туралы мәліметтер кездеседі.

Бұл ағаш жайындағы әңгімелер XVIII–XIX ғасырлардағы саяхатшылар мен зерттеушілердің еңбектерінде сақталған. Н. Рычков, Д. Эристов және И. Крафт жазбаларында хан қабірінің сыртқы келбеті мен оған қатысты ғұрыптар әртүрлі сипатталған. Осы мәліметтерді салыстыру арқылы зерттеушілер кесененің уақыт өте қалай өзгергенін және оның орнын анықтауда қандай белгілер пайдаланылғанын зерделеді.

Хан моласына қатысты тағы бір қызықты мәселе – алғашқы кесененің сыртқы пішіні. Н. Рычков сипаттамасында төртбұрышты шикі кірпіш құрылыс туралы айтылса, Д. Эристов мәліметтерінде күмбез тәрізді жоғарғы бөлігі бар кесене бейнеленеді. Мұндай ерекшеліктер тарихи сипаттамалардың әр кезеңдегі жағдайды көрсетуімен немесе авторлардың мәлімет алу тәсілдерінің айырмашылығымен байланысты болуы мүмкін. Сондықтан зерттеушілер алғашқы кесененің сәулеттік келбетін түсіндіруде бұл деректерді өзара салыстырады.

Қорымдағы құлпытастар да өткен дәуірдің ерекше белгілерін сақтаған. Кейбір тас ескерткіштер алыстағы Оңтүстік Қызылқұм мен Нұратау өңірлерінің тас өңдеу дәстүрлеріне жақын. Олардың бетіне қашалған жазулар мен өрнектер арқылы жерленген адамдардың есімдерін ғана емес, сол кезеңдегі мәдени байланыстардың сипатын да анықтауға болады. Бұл Хан моласының Батыс Қазақстан мен Сырдария өңірі арасындағы мәдени ықпалдастықты зерттеуге мүмкіндік беретінін көрсетеді.

Әбілқайыр ханның жерленген орнын іздеу тарихы да назар аударарлық. XVIII ғасырдағы жазба сипаттамалар, XIX ғасырдағы тарихи мәліметтер, XX ғасырда сақталған жергілікті естеліктер және заманауи ғылыми зерттеу әдістері бір мәселені шешуге бағытталды. Бірнеше ғасыр аралығында жиналған осы деректерді кешенді салыстыру нәтижесінде тарихи тұлғаның жерленген орны анықталды.

Неліктен бұл ескерткіш маңызды?

Хан моласы – Қазақстанның XVIII ғасырдағы саяси тарихын, дәстүрлі мемориалдық мәдениетін және тарихи жадын біріктіретін маңызды ескерткіш. Оның басты тарихи мәні қазақ қоғамының көрнекті мемлекет қайраткері әрі қолбасшысы Әбілқайыр ханның жерленген орнымен тікелей байланысты.

Қорым қазақ халқының тарихи тұлғаларды құрметтеу дәстүрін көрсетеді. Ханның қабірі басына кесене тұрғызу, оның айналасында жаңа жерлеу орындарының пайда болуы және бірнеше ұрпақ бойы зиярат ету ғұрыптарының сақталуы бұл жердің қоғамдық және рухани маңызының жоғары болғанын айғақтайды.

Ескерткіштің археологиялық құндылығы да ерекше. Қорымдағы жүздеген жерлеу орындары, шикі кірпіш кесенелердің қалдықтары, тас қоршаулар, құлпытастар мен эпиграфикалық жазулар Солтүстік Арал өңіріндегі қазақтардың XVIII–XX ғасырлардағы жерлеу дәстүрлері, сәулет өнері және этномәдени байланыстары туралы ғылыми мәлімет береді.

Хан моласы тарихи-археологиялық зерттеулердің нәтижелілігін көрсететін нысан ретінде де маңызды. Әбілқайыр ханның жерленген орнын анықтау барысында жазба құжаттар, ауызша деректер, археология, антропология және генетика салаларының мүмкіндіктері ұштастырылды. Бұл жұмыстар Қазақстанның тарихи тұлғалары мен мемориалдық ескерткіштерін кешенді зерттеудің маңызды тәжірибелерінің біріне айналды.

Бүгінде Хан моласы тарихи қорым әрі мемориалдық кешен ретінде қазақ халқының мемлекеттілік тарихын танытуға, ұлттық тарихи жадты сақтауға және мәдени мұраны келер ұрпаққа жеткізуге қызмет етеді. Оның құндылығы Әбілқайыр ханның тұлғасымен ғана емес, бірнеше ғасыр бойы қалыптасқан тарихи-мәдени ортаның тұтастығымен ерекшеленеді.

Дереккөздер

1. Әжіғали С. Е. Архитектура кочевников – феномен истории и культуры Евразии (памятники Арало-Каспийского региона). Алматы: НИЦ «Ғылым», 2002. 654 с. Пайдаланылған беттер: 212–213, 342, 544–550.

2. История и культура Арало-Каспия: сборник статей. Вып. 1 / Под общ. ред. С. Ажигали. Алматы: Құс жолы, 2001. 228 с. Пайдаланылған бет: 165.

3. Бекназаров Р. А. Казахи Северного Приаралья в XIX – начале XX вв. (историко-этнографическое исследование): монография. Алматы: Арыс, 2022. 472 с. Пайдаланылған беттер: 343–349.

4. Әжіғали С. Е. Хан моласы, мемориалдық кешен // Ақтөбе облысының киелі географиясы. Табиғат, археология, сәулет және этнография нысандарының тізілімі. Алматы: Ә. Х. Марғұлан атындағы Археология институты, 2021. 460–465-бб.

5. Ерофеева И. В. Хан моласы, мемориалдық кешен // Ақтөбе облысының киелі географиясы. Табиғат, археология, сәулет және этнография нысандарының тізілімі. Алматы: Ә. Х. Марғұлан атындағы Археология институты, 2021. 465–471-бб.

6. Әжіғали С. Е. Хан моласы қорымы, мемориалдық кешені // Archaeology.kz.